Nếu nhìn xung quanh mình,
chúng ta sẽ thấy rất nhiều thứ quanh ta
chỉ bắt đầu là các loại đá và bùn
bị chôn sâu dưới lòng đất ở nhiều nơi trên thế giới.
Nhưng, dĩ nhiên, bây giờ thì chúng trông không giống đá và bùn nữa;
chúng trông giống TV, máy quay, màn hình,
hay những chiếc mi-crô ở đài phát thanh.
Và cái sự biến đổi kì diệu này
là cái mà tôi muốn tìm hiểu thông qua dự án của mình,
được biết đến với cái tên Dự án Máy nướng bánh mì.
Và nó cũng được truyền cảm hứng từ câu trích này
của Douglas Adams,
từ cuốn "Chỉ dẫn đến Thiên hà dành cho Kẻ đi nhờ xe."
Và trong đó miêu tả
người anh hùng của quyển sách -- một người đàn ông thế kỉ 20 --
thấy mình bị lạc vào một hành tinh lạ
của những người chỉ có công nghệ sơ đẳng.
Và anh ta đã tưởng rằng, phải,
anh sẽ trở thành -- với những tên nhà quê này --
anh sẽ trở thành hoàng đế của bọn họ
và biến đổi xã hội của họ
bằng những kiến thức công nghệ tuyệt vời của mình
bằng khoa học, và những nguyên tố,
nhưng, dĩ nhiên, anh nhận ra
rằng không có phần còn lại của xã hội con người,
thì anh thậm chí còn không làm nổi một cái bánh kẹp,
chứ đừng nói là một cái máy nướng bánh mì.
Nhưng anh ta không có Wikipedia.
Thế là tôi nghĩ, được rồi,
mình sẽ thử làm một cái máy nướng bánh mì chạy điện từ đầu đến cuối.
Và, với ý nghĩ
rằng cái máy nướng bánh điện rẻ nhất
cũng sẽ là cái máy dễ có thể tái tạo ngược lại nhất,
tôi đã đi mua cái máy nướng bánh mì rẻ nhất mà tôi có thể tìm được,
mang nó về nhà
và tôi đã khá là hoảng khi phát hiện ra
rằng, trong cái vật này,
cái vật mà tôi đã mua với giá chỉ có 3 bảng 94 xu,
có tới 400 phần khác nhau
làm từ hơn 100 vật liệu khác nhau.
Tôi không có cả đời để làm dự án này;
tôi chỉ có khoảng 9 tháng.
Thế là tôi nghĩ, được rồi, tôi sẽ bắt đầu với 5 loại nguyên tố.
Và chúng là thép, mi-ca,
nhựa, đồng và mạ kền.
Thế là, bắt đầu với thép: chúng ta làm thép thế nào nhỉ?
Tôi đã đến và gõ cửa
của một giáo sư ở Rio Tinto
thuộc ngành Khai thác Khoáng sản Cấp cao tại Trường học Hoàng gia về Mỏ
và hỏi, "Người ta làm thép như thế nào?"
Và Giáo sư Cilliers đã rất tốt bụng
giải thích rõ ngọn ngành cho tôi nghe.
Và qua trí nhớ mơ màng của tôi về môn khoa học ở lớp GCSE --
thì, thép làm từ sắt,
thế là tôi gọi điên cho một mỏ sắt.
Và bảo là, "Xin chào, tôi đang cố làm một cái máy nướng bánh mì.
Tôi có thể đến và lấy ít sắt được không?"
Không may là, khi tôi đến đấy -- Ray bước ra.
Ông đã nghe nhầm tôi
và tưởng là tôi đang đến bởi vì tôi muốn làm một cái tranh áp-phích (toaster/poster),
và vì thế ông chưa chuẩn bị gì để đưa tôi xuống mỏ.
Nhưng sau khi tôi cằn nhằn một lúc, thì ông đã đồng ý.
(Video) Ray: Đây là những nếp đá vôi.
Nó được tạo ra
bởi các sinh vật biển
350 triệu năm trước
trong một môi trường tốt, ấm
và đầy nắng.
Khi cậu học về địa chất,
cậu có thể nhìn thấy được những gì đã xảy ra trong quá khứ.
Và đã có những thay đổi cực lớn trên trái đất.
Thomas Thwaites: Như các bạn có thể thấy, họ đã treo đồ trang trí Giáng Sinh lên.
Và dĩ nhiên, đây không còn là một mỏ đang hoạt động nữa,
bởi vì, dù Ray là thợ mỏ ở đây,
cái mỏ này đã bị đóng cửa
và giờ được mở lại như một dạng chỗ tham quan cho khách du lịch,
bởi vì, dĩ nhiên, nó không thể cạnh tranh
với những mỏ còn đang hoạt động tầm cỡ lớn, như ở
Nam Mỹ, Úc, hay là đâu đấy.
Nhưng mà đằng nào thì, tôi cũng đã lấy được một va-li đầy quặng sắt
và kéo nó về Luôn Đôn bằng tàu,
và rồi tôi phải đối mặt với một vấn đề:
Hừm, làm thế nào chúng ta biến cục đá này
thành một thành phần cấu tạo của cái máy nướng bánh mì đây?
Thế là tôi quay lại gặp Giáo sư Cilliers,
và ông bảo tôi "Hãy đến thư viện"
Thế là tôi nghe lời ông
và tôi xem qua những cuốn sách học đại học về ngành luyện kim --
mà theo tôi là hoàn toàn vô dụng đối với những thứ tôi đang muốn làm.
Bởi vì, dĩ nhiên, họ không nói rõ ra phải làm thế nào
nếu bạn muốn tự làm mà không có một lò luyện kim.
Thế là cuối cùng tôi đi đến Thư viện Lịch sử Tự nhiên
và tìm quyển sách này.
Đây là quyển sách giáo khoa đầu tiên về luyện kim
ít ra là đầu tiên ở phương Tây.
Và ở đây các bạn có thể nhìn thấy phần khắc gỗ
đấy là cái mà tôi cuối cùng đã ngồi làm.
Nhưng thay vì là ống thổi, tôi lại có một cái máy thổi lá.
(Tiếng cười)
Và đó là một điều mà cứ lặp đi lặp lại trong suốt dự án,
tức là, càng muốn làm quy mô nhỏ bao nhiêu,
thì bạn càng phải tìm cách làm từ xa xưa trong lịch sử bấy nhiêu.
Và đây là kết quả
của một ngày và nửa đêm
luyện sắt.
Tôi kéo cái thứ này ra,
và nó không phải là sắt.
Nhưng may thay,
tôi đã tìm được một bằng sáng chế trên mạng,
dành cho các lò luyện kim công nghiệp dùng sóng vi ba
Và sau 30 phút chạy hết công suất,
tôi đã có thể hoàn thành quá trình.
Và, kế tiếp --
(Vỗ tay)
Vật liệu kế tiếp mà tôi cần làm là đồng.
Lần nữa, cái mỏ này
đã từng một thời là mỏ đồng lớn nhất trên thế giới..
Bây giờ thì nó không còn là như thế nữa,
nhưng tôi tìm được một giáo sư địa chất đã nghỉ hưu
để dẫn tôi xuống đấy.
Và ông nói là "Được rồi, tôi sẽ để cậu lấy ít nước từ mỏ này."
Và cái lý do mà tôi muốn lấy nước
là bởi vì nước đó đã chảy qua mỏ
và đã nhiễm phèn
và bắt đầu ăn mòn,
hòa tan các khoáng sản trong mỏ.
Và một ví dụ tốt của điều này là mỏ Rio Tinto,
nằm ở Bồ Đào Nha.
Như các bạn có thể thấy, nó có rất rất nhiều khoáng sản hòa tan ở trong.
Quá nhiều,
đến nỗi giờ nó là nhà cho các loại vi khuẩn
ưa môi trường có axít và độc hại.
Nhưng mà nói chung là, thứ nước mà tôi mang về
từ đảo Anglesey, nơi có cái mỏ --
đã có đủ đồng trong đó
để tôi làm những cái chấu
cho cái phích cắm điện bằng kim loại của tôi.
Rồi việc tiếp theo là: tôi đi đến Scotland
để tìm mi-ca.
Mi-ca là một khoáng sản
cách điện rất tốt
dùng để ngăn cản dòng điện.
Đó là hình của tôi đang lấy mi-ca.
Và vật liệu cuối cùng tôi sẽ nói đến hôm nay là nhựa.
Dĩ nhiên,
máy nướng bánh mì của tôi phải có một lớp vỏ nhựa chứ.
Nhựa dẻo chính là đặc điểm
của đồ điện rẻ tiền.
Và bởi vì nhựa làm từ dầu, thế nên tôi đã gọi điện cho BP
và dành phải nửa tiếng đồng hồ
cố gắng thuyết phục phòng Quan hệ quần chúng tại BP
rằng sẽ rất tuyệt cho họ
nếu họ đưa tôi đến một giàn khoan dầu bằng máy bay
và cho tôi một bình dầu.
BP rõ ràng là có chuyện khác đang phải bận tâm.
Nhưng ngay cả thế
họ đã không được thuyết phục lắm
và bảo "Được rồi, chúng tôi sẽ gọi lại cho anh" -- quên luôn.
Thế là tôi tìm các cách khác để tạo ra nhựa.
Và hóa ta bạn có thể làm nhựa
từ các loại dầu khác, như là dầu từ cây cỏ, nhưng ngay cả từ tinh bột cũng được.
Vì vậy đây là những cố gắng làm nhựa
từ tinh bột khoai tây.
Và trong một lúc thì trông nó khá là ổn.
Tôi đổ nó vào khuôn, mà bạn có thể nhìn thấy ở đây,
cái mà tôi đã làm ra từ thân cây.
Và nó đang có vẻ rất ổn,
nhưng tôi đã để nó ở ngoài, bởi vì bạn phải để nó ở ngoài cho nó khô,
và thật không may, khi tôi quay lại
có mấy con sên đang ăn những phần không bị ướt của khoai tây.
Trong phút tuyệt vọng,
tôi đã quyết định mình phải nghĩ thoáng ra một chút.
Các nhà địa chất thực chất đã đặt tên --
à, thực ra họ đang tranh cãi liệu có nên đặt tên --
cho thời đại mà chúng ta đang sống --
họ đang tranh cãi liệu có nên gọi nó là một kỷ nguyên địa chất mới
gọi là Anthropocene, thời đại của Con Người.
Và đó là bởi vì các nhà địa chất trong tương lai
sẽ có thể thấy một sự chuyển đổi lớn
trong các tầng đá hiện giờ đang nằm ở dưới lòng đất.
Một cách đột ngột, nó sẽ phóng ra xạ giống như trong vụ nổ Chernobyl
và bằng khoảng tất cả 2 000 quả bom nguyên tử
đã từng được kích hoạt kể từ năm 1945.
Và sẽ có cả những sự tuyệt chủng --
như các hóa thạch sẽ tự nhiên biến mất.
Thêm nữa, tôi nghĩ
là trong tương lai sẽ còn có
các loại nhựa nhân tạo,
chất dẻo, dính vào trong đá.
Thế là tôi đi tìm nhựa --
tôi quyết định là tôi có thể đào
những loại đá-hiện-đại này.
Tôi đã đi Manchester
để đến một nơi gọi là Axion Recycling.
Và họ sắp hoàn thành cái được gọi là WEEE,
nghĩa là chỉ thị về rác thải điện tử ở Châu Âu.
Và những chỉ thị đó được đưa vào thi hành
để cố xử lý những núi đồ dùng
được tạo ra
và rồi được dùng trong nhà của chúng ta
và sau đó đi đến bãi đổ rác.
Nhưng chỉ đến thế này thôi.
(Nhạc)
(Tiếng cười)
Và đó là cái máy nướng bánh
của tôi.
(Vỗ tay)
Và đó là cái máy mà không có vỏ bên ngoài.
Và đó là cái máy ở trên kệ bán hàng.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)
Bruno Giussani: Tôi được cho biết là anh có cắm điện vào một lần.
TT: Vâng, tôi có cắm điện cho nó.
Tôi không biết bạn có thể thấy được không,
nhưng tôi không làm được phần cách điện cho các dây kim loại.
Kew Gardens cứ khăng khăng
là tôi không được đến và chặt vào cây cao su của họ.
Vậy nên các dây kim loại không được cách điện.
Và có 240 vôn điện
đi qua các dây đồng tự chế,
ổ cắm điện tự chế.
Và trong khoảng năm giây,
thì cái máy nướng bánh mì có hoạt động,
nhưng sau đó, đáng tiếc,
các thành phần gần như tự nấu chảy bản thân.
Nhưng tôi thì cho rằng đây dù sao cũng là một thành công, thật đấy.
BG: Thomas Thwaites. TT: Cảm ơn.