Endi, men savol bilan boshlamoqchiman:
Qachon oxirgi marta sizni bola deb atashgan?
Menga o'hshagan bolalar uchun,
bola deb atalish odatiy holat.
Har safar, bizlar aqlsiz talablar talab qilamiz,
ma'suliyatsiz hulq namoyon qilamiz,
yoki odatiy Amerika fuqarosi bo'lganligimiz uchun
boshqa har hil ishoralarni namoyon qilamiz,
bizni bolalarcha harakat qiladi deb atashadi,
bu esa meni juda ham asabiylashtiradi.
Hullas, mana bu voqealarga e'tibor bering:
Imperializm va mustamlakachilik,
jahon urushlari, Jorj W. Bush.
O'zingizdan so'rang: Kim javobgar? O'smirlar.
Ho'sh, yosh bolalar nima ishlar bajardi?
Anna Frank genotsid haqidagi o'zining ta'sirchan ma'lumotlari bilan
millionlab insonlarning qalbiga yetib borgan,
Ruby Bridjs Amerika Qo'shma Shtatlaridagi insonlarni ajratishni tugatishga yordam berdi,
va juda yaqin paytlarda,
Charlie Simpson kichkina velosipedida
Gaiti uchun 120,000 funt
to'plashga yordam berdi.
Shunday qilib, shu voqealardan ko'rib turganingizdek,
bunday ishlarni bajarish uchun yoshning hech ham ahamiyati yo'q.
Bolalarcha degan so'z anglatadigan hususiyatlar
ko'pincha o'smirlarda ko'rinadi.
Shu sababli biz yoshga qarab insonlarni ajratadigan so'zlarni ishlatmasligimiz kerak.
Ayniqsa, ma'suliyatsizlik va aqlsiz fikrlashga aloqador
hulqni tanqid qilishda yosh bo'yicha insonlarni ajratmasligimiz kerak.
(Qarsaklar)
Rahmat sizlarga.
Yana, aqlsiz fikrlashning aniq bir turlari
ayni dunyoga kerak emas
deb kim ayta oladi?
Balki, avvallari sizning yuksak rejalaringiz bo'lgandir,
lekin shunday o'ylab, o'zingizni to'xtatgandirsiz:
Buning iloji yo'q yoki bu juda qimmatga tushadi,
yoki buning menga foydasi yo'q.
Yahshilikkami yoki yomonmi, biz yosh bolalar biror ishlarni
nima uchun bajarmaslik kerak deb o'ylshga kelganda, unchalik ko'p qiynalib o'ylamaymiz.
Bolalar jo'shqin orzularga va
umidga to'la fikrlarga boy bo'ladi.
Masalan, mening hech kim och qolmasligi haqidagi istagim,
yoki hamma narsa utopia kabi tekin bo'lshini o'ylaganim kabi.
Sizlarning orangizda qancha odamlar hali ham shunday orzu qiladilar
va imkoniyatlarga ishonadilar?
Ba'zan, bilim tarixi
va utopia ideallarining o'tgan omadsizliklari
o'rtiqcha yuk bo'lishi mumkin,
chunki bilasizki, agar hamma narsa tekin bo'lsa
ovqat zahiralari tugab qolardi
va bu yetishmovchilik va tartibsizlikka olib kelardi.
Boshqa bir tomondan,
biz yosh bolalar hali ham komillik haqida orzu qilamiz.
Bu yahshi hislat, chunki
biror narsani amalga oshirish uchun,
avval, siz u haqida orzu qilishingiz kerak.
Ko'p jihatdan, bizning fikrlashga bo'lgan jasurligimiz
imkoniyatlarning chegaralarini engishga yordam beradi.
Masalan, Tacoma, Washingtondagi Oyna Muzeyida
mani tug'ilib o'sgan shtatim - Washingtonda-
(Qarsaklar)
Bolalar Oyna Dizayni degan dastur bor
va bolalar oyna san'ati uchun o'zlarining fikrlarini bildiradilar.
Endi, mahalliy san'atkor aytishicha ular shu dastur orqali
ba'zi juda yahshi g'oyalarni oldilar.
Chunki bolalar oynani mahsus shaklga keltirish
qanday qiyinligi haqidagi qiyinchiliklarni o'ylamaydi.
Ular yahshi g'oyalarni o'ylaydi.
Ho'sh, siz oyna haqida o'ylaganingizda,
siz rangba rang Chihuly dizaynlari
yoki Italiya vazalari haqida o'ylarsiz.
Lekin bolalar o'yna san'atkorlarini bundan ham yiroq bo'lgan
parchalangan yurakli ilonlar hayolotiga
va cho'chqa go'sht bolalar, ya'ni go'shtli nazar bilan qaraydigan bolalar olamiga kirib ijodkorlik qilishga undaydi.
(Kulgi)
Endi, bizning tug'ma aqlimiz
ichki aql bo'lishi shart emas.
Yosh bolalar o'smirlardan ko'p narsalarni o'rganadilar
va bizning sizlarga aytadigan ko'p fikrlarimiz bor.
Mani fikrimcha, o'smirlar yosh bolalardan o'rganishni boshlashlari kerak.
Hozir man ko'pincha ta'lim sohasidagi insonlarning oldida, o'qituvchi va talabalarning oldida
gapiraman va menga bu analogiya yoqadi.
O'quvchi va talabalarga u ishni bajar, bu ishni bajar deb aytib turuvchi
sinf rahbarligida faqatgina o'qituvchi bo'lishi kerak emas.
O'quvchilar o'qituvchilariga o'rgatish kerak.
O'smirlar va yosh bolalarning o'rtasidagi o'rganish
o'zaro bo'lishi kerak.
Afsuski, haqiqatda bu sal boshqacharoq
va bu ishonch yoki ishonchning yo'qligiga juda ko'p bog'liqdir.
Agar siz kimgadir ishonmasangiz, ularga nisbatan cheklashlar qo'yasiz. Tog'rimi?
Agar men opamga bergan qarzimga
qo'ygan 10 foiz qo'shimchasini
opamning to'lay olish qobiliyatiga shubhalansam,
opam menga qarzini to'laguncha,
unga men ko'proq pul qarzga berishni to'xtatib turaman. (Kulgi)
Aytgancha, bu haqiqiy voqea.
Hozirda, o'smirlar yosh bolalarga nisbatan
juda keng tarqalgan cheklangan munosabatda bo'lishi tuyulmoqda.
Ya'ni, maktab tartibi kitobidagi har bir "u ishni bajarma,"
"bu ishni bajarma" kabilardan boshlab,
maktab internetidan foydalanishga qo'yilgan cheklashlar kabidir.
Tarix ko'rsatishicha, hokimiyatlar boshqarishni saqlay olishlaridan qo'rqqanlarida
tazyiq o'tkazuvchi bo'ladilar.
O'smirlar juda ham totalitar tuzumdagi darajada
bo'lmasalar ham,
yosh bolalar qoidalarni tuzishda umuman yoki juda oz hissalarini qo'shadilar.
Aslida, bu munosabat o'zaro bo'lishi kerak.
Bu shuni anglatadiki, o'smirlar yoshlarning orzu va istaklarini
o'rganish va
e'tiborga olishlari kerak.
Cheklashlardan ham yomonrog'i
o'smirlar yosh bolalarning qobiliyatlarini yetarlicha baholay olmaydilar.
Biz muammo, qiyin vazifalarni sevamiz, lekin bizga bo'lgan ishonch kam bo'lganda,
ishoning menga, biz shularga cho'kib ketamiz.
Mening ota-onam opam va mening qobiliyatimga
umuman ishonmasdi yoki juda kam ishonardi.
Mayli, shunday qilib ular bizlarga shifokor,
huquqshunos yoki shunga o'hshash kasb egasi bo'lishimizni aytmagan.
Lekin, dadam bizga Arastu
va mikroblarni eng avvalgi qiruvchilarni
o'qib berardi.
Ayni shu paytda, ko'plab boshqa bolalar
"Avtobus g'ildiraklari aylana aylana yuradi" hikoyalarini eshitardi.
Biz bu haqida ham eshitganmiz, lekin "mikroblarga qarshi eng avvalgi kurashuvchilar" butunlay zo'rdir.
(Kulgi)
Men to'rt yoshligimdan boshlab yozishni sevardim,
olti yoshga to'lganimda,
oyim menga Microsoft Word o'rnatilgan shahsiy kompyuter-laptop sotib olib berdi.
Rahmat sizga Bill Gates va Rahmat Oyijon.
Men shu kichkina laptop kompyuterda
300 dan ko'p qisqa hikoyalar yozdim,
men ularni nashrga berishni ham xohladim.
Bola nashriyotga berishni xohlagan
bu afsonani mazah qilishning o'rniga
katta bo'lguningcha kut, deb aytishningt o'rniga
mening ota-onam juda ham bu fikrimni qo'llab quvvatlagan.
Ko'p nashriyotchilar buni juda ham hush ko'rmagan.
Bolalarning bitta katta nashriyot matbaasi kinoya bilan
ular yosh bolalar bilan ishlamasligini aytdi.
Bolalar nashriyot matbaasi bolalar bilan ishlamaydi?
Bilmadim, siz katta haridorni begonalashtiryapsiz.
(Kulgi)
Bir nashriyotchi, badiiy syujet nashriyoti,
menga ishonib va shu vazifani olishni xohladi,
shu bilan birga men aytmoqchi bo'lgan gaplarni ham tinglashni xohladi.
Ular mening birinchi kitobimni nashr qilishdi, "Uchar Barmoqlar," -- mana buni ko'rib turganingizdek,
shu yerdan boshlab, bu kitob yuzlab maktablarda nutq so'zladi,
minglab o'qituvchilarga bu g'oyani yetkazdi,
nihoyatda, bugun bu kitob sizga gapiryapdi.
Bugun men sizning e'tiboringizga minnatdorchilik bildiraman.
Chunki, haqiqatdan ham, siz diqqat bilan e'tibor beryapsiz,
tinglayapsiz.
Lekin, yosh bolalarning o'smirlardan ancha yahshi bo'lishidagi
tasavvurda bir muammo bor.
Yosh bolalar o'sadi va huddi sizlardek o'smir bo'ladi.
(Kulgi)
Yoki huddi sizga o'hshaydi, shundaymi?
Maqsad bolalarni sizlarga o'hshagan o'smirlar qilib tayyorlash emas,
balki sizlardan ham yahshiroq o'smirlar qilib tayyorlashdir.
Bu sizlarning malakanglarni, qobiliyatinglarni hisobga olganda,
biroz murakkab bo'lishi mumkin.
Ammo, rivojlanish sodir bo'lishining sababi shundaki,
yangi avlod va yangi davrlar
o'sadi, rivojlanadi va oldingilaridan yahshiroq bo'ladi.
Shu sababli bizlar bundan buyon Qorong'i Asrlarda emasmiz.
Hayotda egallagan o'rningizdan qati'y nazar,
yosh bolalar uchun imkoniyatlar hozirlab berish juda zarurdir.
Ana shunda bizlar sizlardan olg'a o'tish uchun ulg'ayamiz.
(Kulgi)
O'smirlar va TED faollari,
sizlar yosh bolalarni tinglab, ulardan o'rganishinglar kerak.
Shu bilan birga bizga ishonib, bizdan ko'proq narsalarni kutishinglar kerak.
Bizni bugun tinglashinglar shart,
chunki biz kelajakning rahbarlarimiz.
Bu shuni anglatadiki, sizlar keksalikka yetganinglarda,
bizlar sizlarga g'amho'rlik qilmoqchimiz. Yo'q, shunchaki hazillashyapman.
Yo'q, haqiqatdan ham, biz bu dunyoni olg'a rivojlantiradigan
kelajak avlod bo'lmoqchimiz.
Agar siz bu gaplarni mazmunli deb o'ylamasangiz,
esingizda bo'lsinki, klonlashtirish mumkin bo'lgan holatdir
va bu bolalik davrida yana yashab o'tishdan iborat.
Bunday holatda, huddi mening yoshimdagi avlod kabi
fikringizni eshittirishni xohlab qolasiz.
Hozirda, dunyo yangi rahbarlar
va yangi g'oyalarga muhtojdir.
Bolalarga rahbarlik imkoniytai va muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlari zarurdir.
Siz shu holatni hozir qilishga tayyormisiz?
Chunki dunyo muammolari
insonlarning oilaviy merosi bo'lishi kerak emas.
Rahmat sizlarga.
(Qarsaklar)
Rahmat sizlarga. Rahmat sizlarga.