अँ, त, यसलाई विश्वव्यापीकरणको कमाल नै मान्नुपर्छ कि,
सगरमाथाको शिखरमा कोकाकोलाको टिन फेला पर्छ
अनि मन्टेर्ये (न्युयोर्क)मा बौध्दभिक्षु
(हाँसोको लहर)
अनि म दुई दिन अघि मात्र हिमालयको फेदीबाट अाइपुगेको
तपाईको न्यानो निमन्त्रणामा
तपाईहरूलाई हिमालयतिरै स्वागत गर्न चाहन्छु एकैछिनलाई भए पनि
जहाँ ध्यानगरेर बस्ने मान्छेहरू र मजस्ता
पाश्चर अध्ययन संस्थामा सूक्ष्मअणु जीववैज्ञानिक भएका मान्छेहरू प्रवेश गर्छन्
र पहाडतिर आफ्नो गन्तव्य फेला पार्छन्
यहाँ त्यस्ता दृश्यहरू छन् जहाँ पुग्न र चित्र लिन पाएकोमा आफू भाग्यमानी सम्झन्छु
कैलाश पर्वत, पूर्वी तिब्बतको अद्भूत दृश्य
यो मार्लोबोरोको देश भैहाल्यो
(हाँसोको लहर)
यो चाहीँ नीलाभमणिको ताल
ध्यानमा आसन जमाएको
पूर्वी तिब्बतको कुनै ठाउँ, वर्षभरिको सबैभन्दा गर्मी दिन, अगस्ट १ मा
रात हुनु अघि डेरा जमाउने तरखरमा तिब्बती मित्रले भने– हामी
“आज राती खुला आकाशमुनि सुत्नेछौं"
“किन? पालमुनि प्रशस्तै ठाउँ छ त’ मैले भनें
“यो गृष्मऋतु हो’ उनले भने
(हाँसोको लहर)
अँ, हामी सुखको बारेमा कुरा गर्न लागेका हौ
फ्रान्सेली भएको नाताले मैले यो भन्नैपर्ने हुन्छ
धेरै नै फ्रान्सेली बुध्दिजीवीहरू
सुख भन्ने कुरोलाई कुनै रुचिको विषय मान्दैनन्
(हाँसोको लहर)
मैले भर्खरै मात्र सुखको बारेमा लेख लेखेको, ठूलो विवाद खडा भयो
कसैले लेख लेखेरै भने -
“सुखजस्तो फोहोरी शब्द हामीमाथि नथोपर्नुहोला”
(हाँसोको लहर)
सुखसँग हामीलाई मतलव छैन, हामीलाई अभिलाषामा नै जिउनु छ
हामीलाई जीवनमा उतारचढाव नै प्यारो,
जीवनमा आउने दुःख नै प्यारो छ किनकि जब एकछिन यो कम हुन्छ अनि गजब हुन्छ
(हाँसोको लहर)
हिमालयमा रहेको मेरो कुटीको बार्दलीबाट देखिने यो दृश्य
त्यहाँबाट दुईमीटरभन्दा टाढा छैन यहाँहरू सबैलाई जुनसुकै वेला पनि स्वागत छ
(हाँसोको लहर)
अव हामी खुशी अथवा सर्वकल्याणतिर लागौं
सर्वप्रथम त फ्रान्सेली विद्वानहरूले जे भने पनि,
थाहै छ, एकाविहानै कोही पनि आज दिनभर
खुबै दुख पाइयोस् भन्दै उठ्ला र?
(हाँसोको लहर)
यसको मतलव चेतनामा वा अचेतनमा
प्रत्यक्ष वा परोक्ष, लामो वा छोटो समयमा
हामीले जे गरे पनि, जस्तो आश गरे पनि र जस्तो सपना देखे पनि
प्रकारान्तरले सुख अथवा सर्वकल्याणकै अथाह एवं गहीरो चाहना नै हो
पास्कल भन्थे - आफैं झुण्डिन लागेको व्यक्ति पनि
अन्ततः दुःखबाट मुक्ति पाउने उपायमा लागेर नै हो ।
उसले यो बाहेक अरू उपाय नै देखेन”
हामीले पूर्व र पश्चिमका साहित्य हेर्ने हो भने पनि
हामी सुखको परिभाषामा आश्चर्यजनक विविधता पाउँछौं
क्वै भन्छन् वितेका पुराना कुरा सम्झनु नै सुख हो
भविष्यको कल्पनामा, वर्तमानमा त हुँदै हैन
कोही भन्लान् वर्तमान समयमा नै सुख छ
वर्तमान समय मिठासको पार नै हो त !
हुँदाहुँदै फ्रान्सका दार्शनिक हेनरी बर्गसनले भने
“संसारका ठूला मानवतावादी चिन्तकले सुखलाई अस्पष्टै बनाएर छाडे
किनभने हरेकले आ–आफ्नै परिभाषा दिन्छन्
अनि, जीवनमा यो दोस्रो नम्बरमा पर्ने चासोको विषय भए त ठिकै थियो
यदि यो पक्कापक्की नै गर्नुपर्ने विषय बन्दैछ भने
हाम्रो जीवनको हरेक क्षणको उत्कृष्ट स्वरूप
यसको स्पष्ट अवधारणा के हो त्यो जान्नु नै राम्रो हुन्छ
अनि संभवतः, धेरै समयसम्म हामी यो कुरो जान्दैनौं
लाग्छ, सुखको खोजीमा छौं, तर उल्टोतिर दौडिरहेछौं
दुःखसँग छुटकारा चाहन्छौं,
लाग्छ, हरबखत यसैको पछि कुदिरहेका छौं
अनि एकदिन एक प्रकारको अनिश्चयमा पुग्छौं
सबैलाई चाहिएको एउटै मात्र कुरो सुख र आनन्द हो
तर यी दुइको स्वभाव हेर्ने हो भने
आनन्द भनेको समय अनि वस्तुमा निर्भर रहने कुरा हो
ठाउँ विशेषमा
एक प्रकारको स्वभावमा परिवर्तन
सुन्दर चकलेटी केक : पहिलो गाँस साह्रै नै स्वादिष्ट
दोस्रो त्यति होइन, अनि पछिपछिको त निल्नै गाह्रो ।
(हाँसोको लहर)
वस्तुको स्वभावै त्यस्तो हो
हामी त्यसै वाक्क हुन्छौं
म बाख संगीतको भक्तनै थिएँ
थाहै छ यसलाई म गितारमा आफैं बजाउँथैं
दुइ, तीन वा पाँचपटकसम्म सुन्थें ।
चौवीसै घन्टा सुने वाक्क लाग्थ्यो होला
साह्रै जाडो भएको वेला आगोको नजीकै पुग्न पाए कति रमाइलो
एकै छिन तापेपछि अलि पछि हटिन्छ
त्यस पछि त पोल्न नै थाल्छ
यो उपयोगिता अनुभव गरेकै हो
फेरि कुरो के भने नि ! हामी आफैंले अनुभव गरेको हो
बाहिरबाट कसैले हेरेर बताइदिएको होइन
कि तपाईं चरम आनन्द मानिरहनुभएको छ,
तपाई वरिपरिका अरू अत्यन्त दुःख मानिरहेका छन्
अनि त्यसको पछि के होला त ?
सुख, यो शब्द अलि विस्तृत छ, एकछिन आनन्दको वारेमा कुरा गरौं
मेरो विचारमा, बौद्ध दृष्टिमा सबभन्दा राम्रो परिभाषा,
सुख भनेको सांसारिक भोगविलासबाट पाइने सन्तुष्टि मात्र होइन
यो त धीरता र पूर्णताको गहीरो आभाष हो
वास्तवमा नै सर्वत्र व्याप्त अवस्था
सबै भावनात्मक अवस्थालाई रेखाङ्कित गर्न सक्ने
आफ्नो मार्गमा आउने सबै सुख र दुःख
कसैको लागि यो अप्रत्यासित पनि हुनसक्छ
आफैंलाई दिक्दार लाग्दा आनन्दी भावना आउछहोला त
एक प्रकारले भन्दा, किन नहुनु?
किनकि हामी विभिन्न तहबाट बोलिरहेछौं।
किनारतिर आइरहेका लहरहरूमा दृष्टि दिऊँ त !
लहरको तल पीँधमा हुनुहुन्छ भने तपाईं ठोकिनुहुन्छ
ठोस चट्टानमा तपाई ठोकिनुहुन्छ
तपाईं सतहमा तैरिरहेको हुनुहुन्छ भने
प्रफुल्ल हुँदाहुँदै उदास भैसक्नुहुनेछ गहिराइको अभावले
यदि तपाईले विशाल समुद्रलाई हेर्ने हो भने
ऐनाजस्तै शान्त, सुन्दर सागर देख्न सक्नुहुनेछ
त्यहाँ आँधीबेह्री आउन सक्छ
तर समुद्रको गहिराइ शान्त छ, हलचलबिनाको
उसोभए, यो कस्तो छ त ?
यो क्षणभङ्गूर भावना वा संवेदनारहित यथास्थितिको अवस्था हुनेछ
अनि हर्ष – यो त खुशीको झर्ना हुनेछ
तर यहाँ अपवित्र खुशी पनि हुनसक्छ, तपाइलाई कसैको दुःखमा रमाइलो लाग्नसक्छ
उसो भए हामी खुशीको खोजीमा कसरी बाटो लाग्ने त?
धेरैजसो हामी बाहिरी संसारलाई हेर्दछौं
यो त्यो ऊ सबै संग्रह गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने इच्छा गर्दछौं
हामी यसो पनि भन्ने गर्छौं – “हरेकलाई सुखी हुनको लागि
हरेक कुरा सुखले भरिएको पनि त हुनुपर्छ ।”
हो यही वाक्यले नै बर्बाद पार्छ, सुखको विनास
सबै कुरा पुग्नु ?
केही कुरा भुल्यौं भने पनि ग्वार्ल्याम्मै ढल्छ
अनि आफूले भनेजस्तो नभएमा, यसलाई ठीक पार्न बाहिरतिर खूव लाग्छौं
बाहिरी संसारमा हाम्रो पकड एकदमै सीमित छ
क्षणिक अनि धेरैजसो अवास्तविक पनि
त्यसकारणले भित्री अवस्थालाई हेरौं
तिनीहरू अचम्मलाग्दा छैनन् र?
मनले नै व्याख्या गर्ने होइन र
बाहिरका परिस्थिति दुःख दिने र सुख दिने छन् भनेर
अनि यो अचम्म भएन त ?
हामी अनुभव गरेर नै भन्न सक्छौं
यो ‘सानो स्वर्ग नै’ हुनेछ भनेर
भित्री मनले पूरै दुःखी भए पनि ।
दलाइ लामा कुनै बखत पोर्चुगलमा हुनुहुन्थ्यो
त्यो समयमा जताततै धमाधम निर्माणको काम हुँदै थियो
एक साँझ उहाँले भन्नुभयो हेर तिमीहरू जताततै नयाँ घर बनाउँदै छौ
आफूभित्रै पनि केही बनाउन सके राम्रो हुने थिएन होला र?
यसको अभावमा तिम्रो अत्याधुनिक कोठा छ
सुपर मडर्न आरामदायी घरको १०० औं तलामा
तर त्यसभित्र तिमी सुखी छैनौ भने,
तिमी हामफाल्नको लागि झ्याल मात्र खोज्न लागेका हुनेछौ
यसको विपरीत हामीले
कठिन परिस्थितिमा रहेका मानिसहरू देखेका छौं
शान्ति, आन्तरिक शक्ति, बल र आत्मविश्वाससँग बसेका छन्
यदि आन्तरिक स्थिति बलियो छ भने
हो, बाहिरी परिस्थितिले पनि प्रभाव त पार्छ नै
ठूलो कुरा त दीर्घ जीवन, सुस्वास्थ्य
सूचना र सञ्चारको प्रवाह, शिक्षा
यात्रा गर्न सक्ने सामर्थ्य, स्वतन्त्रता
यिनीहरू ठूला आकांक्षाहरू हुन्
तर यति नै पर्याप्त भने होइनन्
यिनीहरू त सहायक परिस्थिति मात्र हुन्
हरेक घटनालाई एकअर्कामा रूपान्तर गर्ने त मन नै हो
अनि हामीले आफैंलाई सुखको अवस्थालाई
कसरी बढाउँदै लाने भनेर सोध्दा
आन्तरिक अवस्था, सुखलाई कमजोर पार्दै कसले लगिरहेको छ
भन्ने बुझ्न अनुभवको ज्यादै आवश्यकता पर्दछ ।
हामी आफैले चित्तको खास खास अवस्था छ भन्ने बुझ्नु जरूरी छ ।
आनन्दको बाटोमा क्रमशः लाग्न अनुकूल छ
यसलाई ग्रीकहरूले फल्दोफुल्दो ‘सुख’ eudaimonia भने
यस्तो खाले आनन्दको प्रतिकूल व्यक्तिहरू पनि छन्
हामीले आफ्नै अनुभवले हेर्ने हो भने पनि
क्रोध, घृणा, ईर्ष्या, अज्ञानता, अत्यधिक आशक्ति,
लोभको कुण्ड, हामीले जतिसुकै अनुभव गरे पनि
यिनीहरू भने सजिलै छाड्नेवाला छैनन्
यिनीहरू अरूको सुखको लागि हानिकारक नै छन्
यिनीहरूले हाम्रो चित्तमा जतिजति आक्रमण गर्दै जान्छन्
शृंखलाबद्धरूपमा
त्यति नै हामी आफूलाई उत्पीडित र निरीह पाउँछौं ।
यसको विपरीत, जोसुकै आफ्नो भित्र गहीरोसँग नियाल्न सक्छ
स्वार्थरहित उदारतापूर्वकको काम
टाढैबाट भए पनि कसैले कसैलाई नचिनिकन नै पनि
बालकको जिन्दगी बचाउन, कसैलाई सुखी पार्न हामी सक्छौँ
हामीलाई कुनै सम्मान पनि चाहिएन न त कुनै अभिनन्दन नै
यसले हाम्रो केही गर्ने भित्री स्वभावको
निकटतातिर लैजान्छ र हामी हरबखत
यस्तै अवस्थामा रहिरहन खोज्छौं
के यो सम्भव छ ?
हाम्रो आचरण परिवर्तन गर्न हाम्रो चित्तलाई रूपान्तरण गर्न
ती नकारात्मक शक्ति अनि विनासकारी मनोविकार
चित्तको स्वभावसँगै टाँसिएका हैनन् र?
हाम्रो आवेग, विशेषता, अनि चित्तवृत्ति परिवर्तन गर्न सकिन्छ त?
यसको लागि पहिले प्रश्न गर्नुपर्नेछ चित्तको स्वभाव केहो
यदि अनुभवीको आँखाबाट हेर्ने हो भने
त्यहाँ चेतनाको प्रारम्भिक गुण देखिन्छ
खालि संज्ञानात्मक, चैतन्यस्वरूप प्रमाण मात्र
चैतन्य भनेको सफा ऐनाजस्तो अवस्था हो जुनसुकै वस्तुको विम्ब छर्लङ्ग देखाइदिने
ऐनामा भद्दा र सुन्दर दुवै अनुहार हेर्न सकिन्छ
ऐना दृश्य त देखाइदिन्छ तर ऊ आफू दृश्यबाट परै रहन्छ
अथवा ऐना ती विम्बहरूले बदलिएको हुँदैन
यसैगरि हरएक विचारको पछाडि
त्यहाँ केवल चैतन्य एवं शुद्ध अभिज्ञता रहन्छ
स्वभाव भनेको यस्तो हुन्छ
यसलाई घृणा वा ईर्ष्याले दूषित पार्न सक्दैन
यो पहिलादेखि नै त्यस्तै थियो भने
रङ्गाइएको कपडाजस्तै
जताततै जहिले पनि र जुनवेला पनि त्यस्तै एकनासे नै हुनुपर्थ्यो
थाहा छ हामी सँधैं रीसाहा, ईर्ष्यालु, उदारमना पनि त छैनौं
चेतनाको आधारभूत संरचना
ज्ञानको विशुध्दतम गुण, जसले मणि र ढुङ्गाको फरक देखाइदिन्छ
त्यहाँ परिवर्तनको सम्भावना पनि छ, किन कि सबै भावनाहरू क्षणिक हुन्
चित्तको अभ्यासको लागि आधारभूत थलो यही हो
चित्तको अभ्यास केमा अधारित छ भने मनमा एकैपटक दुइटा
भिन्नाभिन्नै विचार उत्पन्न हुँदैनन्
मायाबाट घृणातिर जान सकिएला, तर
एकै समयमा, एउटै वस्तुलाई कुनै पनि व्यक्तिले
लाभ र हानी पुर्याउने सोच्न सक्दैन
एउटै भावभङ्गीमा हात मिलाउन र मुक्का हान्न सकिंदैन
आवेगहरूका पनि स्वाभाविक प्रति–आवेगहरू हुन्छन्
यिनीहरू हाम्रा भित्री आनन्दको विनासक पनि हुन्छन्
अगाडि बढ्ने तरिका यही हुन्
ईर्ष्यामा जल्नुभन्दा त्यसैमा रमाउनु जाती
एक प्रकारको आन्तरिक स्वतन्त्रता
अत्यन्त लोभ र पागलपनको विपरीत
उदारता, प्रेम सद्भाव, घृणाको विपरीतमा
यस्तो अवस्थामा पनि हरेक मनोवेगलाई बेग्लाबेग्लै प्रतिआवेग चाहिन्छ
अर्को तरिका सबै आवेग हटाउने एउटै मात्र उपाय
उनीहरूको मूल स्वरूप अवलोकन गर्नु हो
खासगरी जव हामी कसैसँग रीस, घृणा, परेसान हुन्छौं
अथवा कसैप्रति आशक्त हुन्छौ
चित्त घरिघरि त्यतैपट्टि लागिरहन्छ
जतिजति चित्त उक्त वस्तुमा लाग्छ
उतिउति त्यसमा पागल जस्तै लागिरहन्छ, वाक्कै पार्छ
यो निरन्तर आफै चलिरहने प्रकृया हो
यस अवस्थामा हामीले
बाहिरतिर हेर्नुको सट्टामा हामीले आफूभित्रै हेर्नुपर्दछ
रीसकै कुरा गरौं न,
यो असाध्यै डरलाग्दो देखिन्छ नि
वर्षन लागेको कालो बादल वा आँधीबेह्री
हामी बादलमाथि बस्न पाए हुन्थ्यो भन्ठान्छौं
बादलमाथि पुग्दा यो कुइरोजस्तो मात्रै त हो
त्यसैगरि रीसको विचारलाई जरैसम्म पुगेर हेर्ने हो भने
यो पनि तुसारो जस्तै विलाएर जान्छ
यस्तो प्रकृया गरिरहने हो भने, यो लगाव,
यो लगातार रीस उठीरहने प्रवृत्ति
हरेकपटकबाट कम हुँदै हुँदै बिलाएरै जान्छ
अनि अन्तमा, कुनै वखत रीस उठीहाले पनि
यसले हाम्रो मनलाई छोएर विलाइहाल्छ
जस्तो चरा आकाशमा पदचिन्ह नछाडिकनै स्वाट्टै उडेर जान्छ
चित्तको अभ्यासको मूल सिध्दान्त यही हो
यसको लागि त समय लाग्छ
हाम्रो चित्तमा धेरै गलत प्रवृत्तिहरू गाँठा परेर बसेका हुन्छन्
यसलाई फुकाउन त समय लाग्छ नै
तर एउटै मात्र उपाय यही नै हो
चित्तको रूपान्तरण, ध्यानको वास्तविक अर्थ यै हो
यसको माने वस्तुको स्वभावसँग परिचित हुँदै जाने नयाँ मार्ग
वस्तुलाई अनुभव गर्ने अर्को पाटो
यो नै बास्तविकतालाई नजीकबाट हेर्न प्रशस्त छ
प्रवाह र यसको निरन्तर परिवर्तनबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध
यो नै हाम्रो अस्तित्व र चेतना हो
संज्ञानात्मक विज्ञानको वल्लो पल्लो छेउ
हामीलाई त्यो छेउ पुग्नु नै छ, लाग्छ त्यो विषय थियो
एकदम छोटो समयमै हामीले त्यो बेहार्नु नै पर्छ ‘ब्रेन प्लास्टिसिटि’ साथ
मस्तिष्कलाई कम बा बेसी अचल नै मानिएको थियो
संख्या र परिमाणमा नाममात्रको संयोजन छ भन्ने विचार थियो
– बीस वर्ष अघिसम्म
प्रौढ अवस्थामा पुगुञ्जेल, एकदमै उस्तै एकनास
अहिले आएर थाहा भो मस्तिष्कमा धेरै परिवर्तन गर्न सकिन्छ
सुने अनुसार १०,००० घन्टा भायोलिनमा अभ्यास गरेकाहरूको
औंलाहरूको चाललाई नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको भागमा निकै परिवर्तन देखियो
चेतनासँग सम्बन्धित मस्तिष्कको भागमा राम्रो बृद्धि
मानवको अन्य पक्षमा पनि यस्तै वृद्धि ल्याउन सकिएला ?
प्रेम अनि दयालुपन, धैर्य अनि निष्कपटतामा
हो यसैको लागि यी दिग्गज ध्यानीहरू केही गर्दैछन्
तीमध्ये कतिपय प्रयोगशालामा आए
मेडिसनमा, विस्कान्सिनमा अनि बर्कलेमा
२० देखि ४०,००० घण्टासम्म ध्यान गरेका
दिनहुँ १२ घण्टा ध्यान गरेर ३ वर्ष गुफा बसेपछि
बाँकी जीवन दैनिक ३ घण्टा ध्यान गर्ने पनि छन्
चित्तको अभ्यासमा यिनीहरू ओलम्पिक च्याम्पियन नै हुन्
(हाँसोको लहर)
यस्तो ठाउँमा ध्यानीहरू – यो एक किसिमको प्रेरणा नै हो
अनि २५६ थरी तारका मुख (इलेक्ट्रोडस्)
(हाँसोको लहर)
अनि उनीहरूले के पत्तालाए
निश्चय नै केही नौलो
अहिलेसम्म विज्ञानले नकारेको कुरा
स्वभाव मानेको, आशा गरौं सबैले स्वीकार्छन्
यसले करुणासँग सम्बन्ध राख्छ, निःशर्त करुणा
वर्षौंसम्म ध्यान गरेकालाई अनुरोध गरियो
आफ्नो चित्तलाई प्रेम र करुणामा ट्वाक्क अड्याइराख्न
सम्पूर्ण प्राणीहरूमाथि
अवश्य नै ध्यान सिक्ने समयमा यस्तै गर्छौं,
हरेक दुःख पाईरहेका वस्तुमाथि हामी माया गर्छौं
कुनै क्षणमा आइपुग्दा यो व्यापक भइसक्छ
प्रारम्भिक परिणाम यस्तो छ
म देखाउँदै छु यो पहिला नै प्रकाशमा आइसकेको हो
घन्टी आकारका १५० वटा नियन्त्रण रेखा हुन्
अनि के देखियो भने
अगाडिपट्टिका दायाँ बायाँ भागमा आएको फरक
छोटकरिमा भन्दा, साह्रै सकृय हुने मान्छे
प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स को दायाँतिर
धेरै उदास र अन्तर्मुखी देखिए
उनीहरूले सकारात्मक प्रभाव देखाउन सकेनन्
यसको विपरीत बायाँतिरका मान्छेले
परोपकारतिर ज्यादा नै झुकाव
सुख अनि यस्तै कुराहरूप्रति साह्रै उत्सुकता देखाए
यसरी मानिसमा एउटा आधारभूत रेखा देखापरयो तर बदल्न सकिने
हँसाउने सिनेमा हेयौ भने बायाँतिर लाग्यौ
कुनै कुराबाट खुशी भएका छौ भने अझै बायाँतिर नै लाग्यौ
कुनै कारणबाट उदासीले गाँजेको छ भने सोझै दायाँतिर
अनि, यो –०.५ पूर्ण स्ट्याण्डर्ड डेभिएसन
करुणमा लीन भएर ध्यान गर्नेहरूको
यो त घन्टी रेखाभन्दा पूरै बाहिरपट्टि नै परयो
सबै फरक वैज्ञानिक परिणामतिर जान यहाँ समय पुग्दैन
आशा गरौं ती विस्तारै हुनेछन्
तर के भने, यी सबै साँढे तीन घन्टा
FMRI भित्र बसेर निस्केका परिणाम हुन्
यो त अन्तरिक्षयानबाट निस्केजस्तो भयो
यसलाई अन्यत्र पनि प्रयोग गरेर देखाइयो
जस्तै वर्कलेस्थित पाउल एकम्यानको प्रयोगशालामा
कतिपय ध्यानीहरूले त आफ्ना भावनात्मक क्रियालाई
सोचेभन्दा पनि बढी समय काबुमा राखे
झस्कादिने प्रयोगहरू, जस्तै
एकजनालाई कुर्सीमा बसालेर
यत्राविधि जीवतत्व नाप्ने उपकरणले घेरेर
पड्कन लागेको एक प्रकारको बम जस्तो
यो यस्तो एउटा स्वाभाविक प्रकृया भयो कि
वितेका २० वर्षमा यस्तो देखेकै थिएनन् । बिना हलचल
कुनै ध्यानीहरू यसलाई रोक्ने प्रयत्न पनि गर्दैनथे
एकदमै सजिलै बसिदिन्थे
मानौं ग्रहको ठूलो धमाका उल्काको फिस्स भन्दा बढी केही होइन
उनीहरू हलचल नगरिकन बस्न सक्छन्
संक्षेपमा भन्दा यो कुनै किसिमको
सर्कस वा तमासा, अचम्मका कुराहरू देखाउने उफ्रने वा यस्तै
यसो भन्नु अति नहोला, चित्तको अभ्यास भनेको
विलासी कुरा होइन
सबै आत्माहरूको लागि काम लाग्ने कुनै भिटामिन पनि होइन
निर्धारण गर्न लागेको कुरो नै यही हो
हाम्रो जीवनको हरेक पलको उत्तमोत्तम अवस्था
हामी शिक्षा हासिल गर्न १५ वर्ष विताउँदछौं
तन्दुरुस्त रहन शारीरिक अभ्यास
राम्रो रहने हरेक उपाय
तैपनि अचम्म, महत्वपूर्ण कुरामा भने कमै समय
हाम्रो चित्तले कसरी काम गरिरहेको छ
सबैभन्दा जडी कुरा त यो नै थियो
यसलेनै हाम्रो अनुभवको विशिष्टता निर्धारण गर्छ
अव करुणालाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने बेला भइसक्यो
विभिन्न ठाउँमा यही प्रयास गरिरहेका छौं
यस्ता उदाहरण नै कामका लायक हुन्
बोन टिबि भएकी यी महिला कतै पालमा अलपत्र
एउटै मात्र छोरीको साथमा मरणासन्न थिइन्
एक वर्ष पछि यस्ती पो देखिइन्
तिब्बतका विभिन्न ठाउँमा हामीले स्कूल र क्लिनिक चलाइरहेका छौं
जानु अघि सुन्दरतम कुराको अवलोकन गराइहालुँ
यिनले सुखको बारेमा मैले भन्न खोजेभन्दा पनि बढी भन्न सक्छन्
(हाँसोको लहर)
तिब्बतका ‘जम्पिङ्ग मङ्कस्’
(हाँसोको लहर)
‘फ्लाइङ्ग मङ्कस्’
धेरै धेरै धन्यवाद ! !