Менің ойымша, Эверестте Кока- Коланын банктары,
Монтереда буддалық монах бар деген ақиқатты глобализациянын үлкен жетістігі деп санаса болады.
(Күлкі)
Екі күн бүрын сіздердің шақыруларыңызды алған мезетте Гималайдан келдім.
Сол Гималайдын тамаша тауларымен және керемет жерлерімен сіздерді таныстырғым келіп отыр.
Мен өз басым,
өмір жолын Пастер білім ордасында молекулалық биологиядан бастай отырып,
қазіргі кезеңде осы таулардын арасында медитациямен айналысудамын.
Суретке түсірген бірнеше әдемі жерлерді сіздерге көрсету мүмкіндігі туып отыр.
Мынау - өте сұлу көрінісі бар Тибеттің күншығысында орналасқан Қайлас тауы.
Бұл Мальбор елінен.
(Күлкі)
Ал мынау – Бируз көлі.
Адам медитациямен айналысуда.
Бұл Шығыс Тибетте болған ең ыстық күндердің бірі, 1- ші тамыз кезі.
Сондай күндердін бірінде біз лагерімізді құрып, жайғасып біткен кезде, тибеттік достарым:
«Біз далаға жатамыз» - демесі бар ма. Мен олардан: «Неге? Шатырда барлықтарыңа орын жетеді»- десем.
Олар: «Рас, бірақ -бүгін жаз» - деп жауап қайтқан еді.
(Күлкі)
Ал енді бақыт тақырыбында сөз қозғағым келіп отыр.
Франциялық ретінде айта кетуім керек,
Франция зиялыларының ішінен «бақыт дегенді қызық емес нәрсе» - деп санайтындары баршылық.
(Күлкі)
Осыдан біраз бұрын, мен бақыт туралы эссе жазған етінмін, сол менде біраз ой толғанысын туғыздырды.
Бір мақаланын авторы «бізді бұл бақыт деген лас іспен араластырмауын» өтінгені бар ма?
(Күлкі)
«Бізді бақыт деген нарсе қызықтырмайды. Біз құштарлықпен өмір сүруіміз керек.
Біз қиялмен көкке қалықтағанды және жерге құлағанды жақсы көреміз.
Біз өз қиындықтарымызды жақсы көреміз. Себебі, олар біраз уақытқа кідірген кезде қалай қуанамыз».
(Күлкі)
Міне, мынау - террасадан түсірілген Гималай тұрғындарының көрінісі.
Оның көлемі 2 де 3 метр, енді өздерініз ойлай берініздер, сіздердін барлықтарыныз кез келген уақытқа шақырылдыңыздар.
(Күлкі).
Бақыт пен шаттық тақырыбына қайта келсек.
Қанша француз зиялылары солай ойлағанымен,
арамызда таңертесімен тұрып: « Бұл күн қалай қиналсам екен?»
- деп ойлайтын жан бар ма екен?
(Күлкі).
Демек, біраз үніліп қарасақ, саналы түрде немесе оның шарқына терең үңілмей,
немесе тура әлде жанама, немесе аз уақыт бойынша әлде ұзақ уақытқа
қай жағынан алып қарасақ та,
барлығының бақытқа және қуанышқа деген кішкентай болса да талпынысы бар.
Паскальдын айтуынша, тіпті дарға асылғысы келген адам,
осы өмірдің қайғы- қасіретінен құтылғысы келгеннен осы жолды таңдайды, тек ол басқаша жолдарды көрмейді.
Басқа шығыс пен батыс елдерінін көркем әдебиеттеріне үнілетін болсақ,
бақыт сөзіне көптеген анықтамалар табамыз.
Біреулері тек өткен күндердің естелігіне
және болашақ туралы қиялға сенетінін, ал осы шаққа сенбейтінін айтады.
Басқалары бақыт болашақ туралы армандаған кезде ғана болады, ал осы шақта жоқ деп жатады.
Керісінше басқалары нағыз бақыт осы болып жатқан кезең дейді, себебі бақыт - сол уақыттағы сенің қобалжу әсерің.
Әркімнің әр түрлі ойлары Анри Бергсондымынандай тұжырымға келуге итермеледі:
«Барлық ғасырдың дана адамдары бақыт туралы анық бір нарсенә айтпаған,
өйткені әркім өз бақытын өзінше бағаласын деп».
Егер бақыт бізге керек емес нарсе болса, бізді мұнша толғандырмаса керек-ті.
Жоқ, бақыт өміріміздің
әр сәтін билейді деп тұрған жоқпыз.
Бақыт туралы толық түсінігіміз болу үшін, оның мағынысын жақсылып түсініп алу керек.
Бақыттың не екенін толық білмегендіктен,
оны іздеуде көбінесе қателесеміз.
Негізінде қиындықтардан қашуға тырысқанымыз, бақытқа қарай келе жатырық деген нарсе емес.
Бұл негізінде әртүрлі түсініктердің араласуынан туындайды.
Бақыт пен көңіл көтеруді бірге қарастырып көрейік.
Ерекшелеріне қайрайық.
Көңіл көтерудін арнайы уақыты, нысаны және арнай орны бар.
Табиғатына қарай өзгеріп тұрады.
Мысалы, керемет шоколадты тортты алсақ, бірінші үлесінде дәмді болады,
екіншісінде онша қатты емес, ал үшіншісінде енді жиіркену сезімі пайда болады.
(Күлкі)
Осы сезім табиғатымызда бар.
Мен Бахтын тыңдаушысы едім, шығармаларын гитарада ойнайтынмын.
Оны екі, үш, төрт, бес рет тыңдай алатын едім.
Бірақ, маған оны кідірмеден 24 сағат тындайсын десе, бұл мені жалықтырып жіберетін еді.
Ал сіз суық жерден келдіз, мысалы, сізге отқа жақырдаған кезде жылынып өзіңізді рахат сезіне астайсыз.
Сол кезде отқа тым жақын болып кетсеніз, бір жерініз күйіп қалады дейік, ол кезде өте қатты ауырытын болады.
Және тағы көптеген мысалдар келтірсе болады.
Тағы бір нәрсе, рахаттану жанындағылырға өтпелі емес.
Айта кететін болсақ,
бір адам бір нарседен қатты ләззат
алу мүмкін, сол бірдей заттан басқа адам
қатты азап көруі мүмкін. Сонда бақыт неде?
Әрине, «бақыт» сөзінің мағынасы анық емес болғандықтан, «ризашылық» деп қарастырайық.
Буддалықтардың көз қарасы бойынша, риза болу – бұл тек жағымды әсер ғана емес.
Сонымен қатар, бұл бейбітшілік пен
өзіңнің жетістікке жете алу мүмкіндіктерінің терең сезімі,
өмірде кездестірген барлық эмойиялық күйлерді,
қиыншылық пен қуаныш сезімдерін терең бойына сіңіретін қал.
Бұлар сіздерге біраз ерсі көрінуі мүмкін. Адам азап шеккен кезде ризашылық сезімдерің бастан кешіре ала ма? Неге болсмас қа?
Негізінде, біз оның басқа деңгейі туралы сөз қозғап жатарық.
Жағалаудағы шайып жатқан толқындарға көз жүгіртейік.
Егер бір адам толқын астында қалса,
түбіне ұрылады және қатты заттарға қақтығысатын болады.
. Ал толқынның үстінде жүзгендер күшті ләззат алуда.
Демек, ләззат алу мен теңіз түбіне құлау арасы қатты алыс емес.
Егер мұхит бетіне қарайтын болсақ, ол өте тұнық және тыныш болып көрінуі мүмкін,
дегенмен мұхит бойы қатты толқындар мен дауылдарға толы. Ал оның терең түбі тыныш, еш қозғалаыссыз.
Қалай сонда?
Мұндай секілді біздің келіп-кетер сезімдеріміз емес,
қалыпты күйіміз болуы мүмкін.
Бірақ, кейде табалайшылық деген нарсе бар, ол біреудін қиыншығына басқа біреу қуану.
Бақыт ізденісінде қалай әрекет ету керек?
Көбінесе біздің ізденістеріміз өзінен шығып кетеді.
Қөбіміз баққытты болу үшін төрт құбылан түгел болу керрек деп ойлап,
«бақытты болу үшін керек нарселердін» бәрін қолымызда болғанын қалап, алдымызға жинап алуға тырысамыз.
Солардын ішінен біреуіне қол жеткізі алмай қалсақ болды
өзімізді бақытсыз адам ретінде санаймыз
Әлде бір іс ретімен жүрмесе, біз сыртқы ортамызды өзгертуге тырысамыз.
Бірақ оны өзгерте күшіміз шектеулі әрі уақытша екенін білу бермейміз.
Оған ішкі жан дүниемізбен қарасақ қалай болады. Олар әлде қайда мықты емес пе?
Біздің санамыз емес пе айналамызда болып жатқан жағдайларды қабылдайтын?
Оның бізге қалай болып сезінетінін бақылайтын сол біздің ішкі сана- сезіміміз.
Бұл әлде қайда қуатты емес пе? Өмірдегі тәжірибелерімізден «бір кішкентай жұмақта» өмір сүре тұра,
оның ішінде адам бақыттыз болуы мүмкін екенін біліміз.
Бірде Далай- ламаның Португалияда болған кезінде,
айналасында тек құрылыс істері жүріп жатқан еді.
Ол сол кезде: «Қараныздаршы, сіздерде қандай қызу құрылыс жүріп жатыр.
Егер ішін де берекеге толтыратын құрылыс болғанда керемет болар еді."
Себебі, қаншалықты заманауи әсем пәтерь,
100- қабаттық ғимаратта болғанымен,
оның ішінде бақыттсыз болсаныз,
онда сіз тек жерге қарай секіріп шығатын терезе іздеуде болады ісіңіз».
Басқа жақтан қарайтын болсақ,
кейбір қиын жағдайларда өмір сүріп жатқан адамдар көптеген қиыншылықтарға жолықса да
еш мұңаймай, өздерін сенімді әрі мықты ұстауда.
Демек, егер ішкі жан дүниеміздің хәлі маңыздырақ болса....
Әрине, сыртқы жағдайымыздың өмірімізде маңызды орны бар:
Керемет емес пе ұзақ, денің сау болған,
үлкен білім ордаларында білім алу,
басқа елдерге саяхат жасау мүмкіндіктердің болғаны.
Бірақ бұлардың бәрі – тек қана көмекші заттар.
Барлығы санымыздың ішіндегі сезіммен қабылданады.
Онда өзімізден сұрайықшы, қалай бақыт шартының құрылуының қамын ойластыру керек.
Ішкі жан дүниеміз бақытта болуымызға қандай кедергі келтіруі мүмкін?
Бұл сұрақтарға жауап беру үшін өмірден арнайы тәжірибелеріміз болу керек.
Біз өз ішкі дүниемізден ерекше бір ризашылық,
разылық пен мерей ұялата алатын бір күйін табуымыз керек.
Оны ертеректе гректер эвдемонизм деп атаған екен.
Сонымен қатар тағы бір сондай күй бар,
бірақ ол керісінше бір затқа қарағанда
жек көрінушілік және ашу,
ыза туғызады.
Бұл айналасындағыларға жағымсыз әсерін тигізеді.
Бұл сезім қаншалықты санамызды билесе,
соншалықты өзімізді бақытсыз және қасіретте сезінетін боламыз.
Шындығында, өздеріңізге үңіліп қарайтын болсаңыз, байқайтындарыңыз –
егер бір пенде кең пейілмен, жақсы раймен, жасырын түрде бір қайырлы іс жасаса, мысалы кез келген нәрсе болуы мүмкін:
бір сәбиді құтқарса немесе біреуге қуаныш сыйласа,
қарсылығына ештеңе күтпей
– мұндай әрекеттен кейін адамның жан дүниесін тылсым әдемі сезім бойлай кетеді.
Содан кейін осындай күйде қалғысы келеді.
Сонда адам өз өмір сүру салтын, ішкі дүниесін өзгерте алады ма?
Ал жағымсыз, жаман сезімдер
біздің жадымызда табиғатымыздан бар болмақ емес пе?
Олай болмаса, өз мінездерімізді, сезімдерімізді және көңіл күйлерімізді өзгерте аламыз ба?
Бұл сұрақтарға жауап беру үшін алдымен, ақыл есіміздің жаратылысына тереңірек үңілу керек.
Сыртқы дүние біздің сезім мүшелерімізге әсерін тигізу арқылы «түйсік» туғызады
– бұл негізінен біздің ойлай және сезіне алатынымызды көрсететін факт.
Түйсік – барлық нәрселердің анық бейнесін көрсететін айна.
Мейлі келбеті әсем болсын - болмасын
айна кез келген келбетте қабылдай береді,
одан айна еш құртылмайды еш кірленбейді.
Бұған орай, біздің әр ойымыздың астарында таза, пәк бір түйсік бар.
Ол - табиғаттан. Ол басқа жаман мінездермен немесе жек көрушіліктермен кірленбейді.
Себебі, өздеріңізде байқаған шығарсыздар, бір адам қаншалықты қатыгез, жауыз болғанымен,
оның жүрегінде мейлі кішкентай болсын бір мейрімділік болады.
Өкінішке орай бәріміздеде сол қасиеттер бар.
Демек, түйсігіміздің негізі –
бір табиғи жаратылыс, біздің тастан айырмашылығымызды көрсететіні.
Бұдан шығатын қорытынды,
түйсігіміз арқылы санамызды жетілдірсе болады.
Санамызды жетілдірумен негізінде
бір-біріне қарама-қарсы екі күй бірге бола алмайтыны астарланған. Сезім сүйіспеншіліктен өшпенділікке ауысуы мүмкін!
Алайда, адам жаратылысы бір уақытта,
бір адамға жақсылық және жамандық тіле алмайды.
Бір уақытта біреудің қолын алып тұрып, оны ұра алмайды.
Сонымен, табиғаттың біздің санамызды құртатын
жаман күйлерге өз қарсы жақтары бар.
Солармен әрекет ету керек. Қуаныш – қызғанышқа қарсы.
Ішіміздегі еркіндік сезімі – ашкөздік пен өзін-өзі тежеу сезімдеріне қарсы.
Кеңпейіл мен мейрімділік – өшпенділікке қарсы.
Барлық сезімдердің өз қарсылығы бар.
Тағы бір басқа амал –
табиғатымыздың терең түптерін зерттеп, бір қарсылық, барлығына қарсы қолдана алатын, табу керек.
Көбінесе бізді наразылық, ашу - ыза , қатыгездік сезімдері бойлаған кезде
біздің ақыл есіміз осындай сезімдер объектісіне қайта-қайта орала береді.
Әр оралған сайын жек көру мен жаман сезімдер күшейе береді.
Осылай болу арқылы үрдісіміз тоқтаусыз дами береді.
Бұл кезде сыртқа емес адам өзінің ішкі дүниесіне мән беру керек.
Біраз бұл туралы талқылап көрейік.
Ашу сырт көзге қауіп төндіруші болып көрінеді,
жаңбыр кезіндегі бұлттар немесе ызғарлы найзағай іспеттес.
Алыстан бұлтқа отыру мүмкін тәрізді көрінеді, алайда жақындап келгенде оның жай тұман екенін көресің.
Соған ұқсас, ашу да қырау сияқты күн көтерілмей тұрып қаптап кетеді де,
бірақ күннің жайлап көтерілуімен олда ери бастайды.
Егер осылай қайталап істей берсек,
ең соңында су болып ағып жоқ болып кетеді.
Осылай санамыздағы ашуды да жеңсек болады.
Міне, сананы жетілдірудің мәнісі осында.
Мұндай өрескел сезімдер бұрыннан жадымызға сіңіп кеткен соң,
одан айығу да біраз уақыт қажет етеді.
Алайда бұл тек одан айрылудың тек жолы.
Сананы қайта қалпына келтіру – медитацияның негізгі мақсаты.
Бұл тұрмыстың жаңа тәсілдерімен танысу,
қабылдаудың жаңа жолдары, шындықпен толық жанасу,
өзара тәуелділікпен,
күнделікті тұрмысымыздағы және санамыздағы өзгерістермен біздің ілесуіміз.
Сонымен, сана психологиясымен қатынас – осы қысқа уақытта сіздерге түсіндіре кететін жайттардың бірі.
Мидың ырғақтылығы. . Ұзақ уақыттан бері миды тұрақты деп санап келді.
Тек 20 жыл бұрын ми құрылысындағы жүйке жүйелерінің, нейрон жасушаларының сандары және
нейрон жасушаларының сандары және өсімталдығы
адам жасы ұлғайған сайын қатты өзгеретіні мәлім болды.
Мысалы, бір скрипкашының 10 сағат тынымсыз дайындықтан кейін миының,
саусағына жауап беретін бөлігі өзгеріске ұшырайды
және нейрондардың арасындағы байланыстардың қарқыны арта түседі.
Адами қасиеттерге осылай қол жеткізе аламыз ба?
Әлде махаббатқа, төзімділікке?
Негізінде ұлы адамдар дәл осылай, медитациямен айналыса отырып соларға қол жеткізген.
Висконсин штатында, Мэдисон немесе Беркли жоғары оқу орнының лабораториясында
20-дан 40 мың сағатқа дейін медитациядан тәжірибесі барларға тексеру өткізді.
Олар бұрында күніне 12 сағат арнайы 3 жылдық кезеңде медитациямен айналысқан,
енді олар күніне 3-4 сағаттан өмірлерінің соңына дейін айналысады.
Бұлар – сананы жетілдіруден олимпиада чемпиондары.
(Күлкі)
Мынау – адамдардың медитациямен айналысып отырған кезеңі – оларды қалай жігерлендіріп тұрғаны көзге анық көрініп тұр.
Ал мынау 256 электродпен өткізілген сынақ.
(Күлкі)
Ашылуы неде болған еді? Әрине, сол өзіміздің күткенімізде.
Эмбарго ғылымда. Бұл Nature журналында мәлімденген соң,
қабылдайды деген үміттеміз.
Зерттеу нысаны: шартсыз жанашырлықтың ахуалы болды.
Біз ұзақ жылдар бойы медитациямен айналысқандарды тауып,
олардан өз сана сезімдерін тек ізгілікке толы күйге келтірулерін өтіндік.
Сананы жетілдіру үрдісін нысанға байланысты жасаймыз.
Біздің ойымызда қиыншылықты бастан кешіріп жатқандар, біз жақсы көретін адамдар.
Бір мезетте бәрін қамти алатын күйде боламыз.
Міне – осындай нәтижеге қол жеткіздік. Оларды көрсете аламын деп ойлаймын.
Қоңырауға ұқсас ирек - бұл 150 адамнан тұратын бақылау тобының мәліметтері.
Мидың шеке бөлігінің сол және оң жақтарының айырмашылықтары өлшенді.
Қысқаша түсіндіре кетейін. Егер адамның ми қыртысының оң алдыңғы жағы белсенді болса – адам тұйық, тез мұңаюға жақын, көтеріңкі көңіл күйде аз болады.
адам тұйық, тез мұңаюға жақын, көтеріңкі көңіл күйде аз болады.
Керісінше, мидың сол жағы белсенді болса – адам жайдарман, қуанышты,
өзіне сенімді және әр денеге қызығушылығы басым болады.
Демек, адамдарда әрқашан бірдеңеге икемділік болады, оның үстіне құбылмалы.
Комедия көріп отырған кезде сол жаққа жылжу болады.
. Бір нәрсеге қуану - тағы біраз сол жаққа өзгеріс.
Сарыуайымға түсу – оң жаққа қарау қозғалыс.
Минус оннан бес (0.5) - бұл стандартқа сәйкес адамның
ауытқуы жанашырлық медитациясын қамтитын.
Қоңырау тәріздес иректен жырақта болатын нәрсе.
Ғылым нәтижелеріне тереңірек үңілетін уақытымыз жоқ.
Олар сосын сіздердің қолдарыңызға тиеді деген үміттемін.
Олар сосын.... Мынау үш жарым сағаттық fMRI томографында,
ғарыш алаңынан қайтып келгенге ұқсайды.
Және де басқа лабораторияларда,
мысалы Паул Екманның Беркелейдегі лабораториясында медитациямен айналысатындардың
өздерінің эмоциональдық реакциясын,қиял еткеннен әлде қайда күшті бақылай алатыны дәлелденген болатын.
Мысалы ретінде шошу тәжірибесін алайық.
Адамда орындыққа отырғызады,
физиологиялық көрсеткіштерді өлшейтін құралдарды қосады да жанына әр түрлі жарылғыш заттарды қойып оның инстинктівтік реакциясын бақылайды.
20 жыл бойғы тәжірибелердің ішінде селк етпеген адам болмаған.
Ал медитациямен айналысқан жандарға жасағанда,
олар толығымен тыныштықта сабырлық танытып отырды.
Олар үшін жарылғыштар тыныш аққан жұлдыздай көрінді.
Әрине, сіздерге олардың қалай тыныш отырғанын немесе
сіздердің алдарыңызға цирктік қойылым, қайталанбас секірулерді көрсету емес бұл тәжірибенің мақсаты.
Негізгі айтқымыз келіп отырған жайт сананы жетілдіру – көңіл бөлуге тұрарлық.
Бұл – жай аусарлық емес. Бұл – рухымызды көтеретін дәрумен де емес.
Санамызды жетілдіру өміріміздің әрбір сәтіндегі қобалжудың қасиетін анықтайды.
Біз өміріміздің 15 жылын оқуға сарп ете аламыз.
Біз фитнеске, жүгірулерге қатысқан ұнайды.
Өз басымыздың сұлулығы үшін көптеген нәрселер жасаймыз.
Ал бұл болса, соңында
біздің сезімдеріміздің әдемі сипатын қалыптастырады.
Осының төңірегінде әрекеттерге аяушылық пайда болады.
Осы - біздің қалыптастырғымыз тұрғаны.
Мына бір мысал сол үлкен іске бастама болар деп ойлаймын.
Бір туберкулез ауруына шалдыққан әйел
тыныштықта өлу үшін қызымен бір шатырға шығарылған. Міне, мынау – сол әйел бір жылдан кейін.
Ал мынау – біздің Тибеттегі мектебіміз және ауруханамыз.
Осы керемет көріністерге қараудың өзі үлкен бақыт туралы тіл қатып тұрғандай.
Секіріп жүрген Тибет монахтарының бейнесі бақыт туралы мен түсіндіргеннен әлде қайда көп нәрсе айтып тұр.
Ойнап секіріп жүрген Ұшып жүрген монахтар.
(Күлкі)
Тибет монахтары.
Назарларыңызға көп рахмет!!!