Selam. Namaskar.
Günaydın.
TED profilime baktığınız için sizlere bugün
en son hayırseverlik eğilimlerinden
bahsedeceğimi; özellikle son dönem
Wall Street ve Dünya Bankasının
kadınlara nasıl yatırım yaptığından, onların
kurtarılmaları, güçlendirilmeleri için
yaptıklarından bahsedeceğimi bekliyorsunuzdur.
O ben değilim.
Ben kadınların bizi nasıl kurtardığıyla
ilgileniyorum.
Kadınlar; çağdaşlık ve geleneksellik,
birinci ve üçüncü dünya,
baskılar ve fırsatlar gibi
çok uzun zamanlardır kabul gören kutuplaşmalara
karşı gelen bir geleceği hayal ederek ve
yeniden tanımlayarak
bizleri kurtarıyorlar.
Küresel bir topluluk olarak yüzleştiğimiz bu
yıldırıcı meydan okumaların orta yerinde
kalbim bu üçüncü yola ait
birşeyler sebebiyle
şarkı söylüyor.
Beni en çok kadınların tüm bunları
bunca hem sinir bozucu ve hem de
etkileyici çelişki arasında
nasıl başarabildikleri şaşırtıyor.
Bu kadınlar bir yandan kültürel uygulamalarının
hain baskıları altında bu kadar mazlumken
diğer taraftan da, aynı zamanda
toplumlarındaki kültürlerin koruyucuları olabiliyorlar?
Çarşaf veya başörtüsü
itaat etmenin mi sembolü,
yoksa direncin mi?
Bunca kadın ve kız; onur, gurur,
din uyruk gibi sebeplerden dolayı
her gün dayak yerken,
tecavüze uğrayıp sakat bırakılırken
bu kadınların toplumlarına
yeni baştan şekil verecek ağaçlar yeşertip
radikal şiddet karşıtı hareketlere
liderlik yapmalarına ve toplumsal değişimler
sağlamalarına yol açan nedir?
Korumacı giden kadınlarla
bu radikal kadınlar farklı kadınlar mıdır?
Veya hepsi bir ve aynı mı?
Yoksa bizler, Oxford'daki TED konferansında konuşan
Chimamanda Adichie'nin
bize anımsattığı gibi, hakları için savaşan
kadınlara dair "tek bir hikaye" olduğunu
zannettiğimiz için hatalı mıyız?
Ve erkeklerin bununla,
eğer varsa, ilgisi nedir?
Hayatımın büyük bölümü bunun gibi
sorulara cevap aramakla geçti.
Bu arayış beni dünyanın öbür ucuna
götürüp bazı inanılmaz insanlarla tanıştırdı.
Bu davada öncelikle bu bilmeceye bir parça
ışık düşürecek bir kaç kırıntı toplamıştım.
Bu üçüncü yola dair gözlerimi açmama yardımcı
olanlar arasında,
Afganistandan dindar bir müslüman,
Croatia'dan uyum içinde bir grup lezbiyen
ve Liberia'dan (Batı Afrika) bir tabu kırıcı var.
Onlara da geçmiş yaşamlarındaki
pek çok kötü şeyden dolayı
bu yaşamlarında üç kızla kutsanan
ebeveynlerime borçlu olduğum kadar borçluyum.
Sebebini bilemediğim bir şekilde
bizim üçümüzle de çok gurur duyuyorlar.
Hindistan'da doğup büyüdüm,
ve daha çok küçük yaşlarımda
önümüzde durup bize doğru eğilip başımızı okşayan,
ardından da anne babama, hiç tereddüt etmeden;
"Zavallı şeyler.
Sadece üç kız...
Ama daha gençsiniz, hala deneyebilirsiniz"
diyen amca ve halalardan şüphe etmeyi öğrendim.
Kadın haklarına yapılan
tecavüze karşı duygularım
11 yaşıma vardığımda kaynama noktasına vardı.
İnanılmaz ölçüde konuşkan ve
güzel bir kadın olan halam
erkenden dul kalmıştı.
Bir yığın dolusu akraba üstüne çöktü.
Rengarenk elbisesini çıkarıp
beyaz bir elbise giymesini sağladılar (Ç.N; matem rengi)
Alınındaki bindiyi sildiler (Ç.N; evli kadınların alnındaki nokta)
Bileziklerini kırdılar.
Kızı, Rani,
benden birkaç yaş küçüktü,
kucağında ne olduğunu anlamadan
bir zamanlar kendine güvenen
annesi olarak bildiği kadına
olanları şaşkınca izliyordu.
O gece geç saatlerde annemin
babama yalvardığını duydum,
"Ne olur bir şey yap Ramu. Araya giremez misin?"
Babam da alçak sesle şöyle fısıldıyordu,
"Ben en genç erkek kardeşim, yapabileceğim bir şey yok.
Gelenek böyle."
O gece bu dünyada kadın olmanın
ne anlama geldiğinin kurallarını öğrendim.
Kadınlar bu kuralları koyamaz,
ama bizi tanımlayabilirler; fırsatlarımızı
ve şanslarımızı tanımlayabilirler.
Ve erkekler de bu kurallardan etkileniyor.
Üç savaş görmüş babam,
bu acıdan kendi kız kardeşini
kurtaramadı.
18'lerimde
annemin kusursuz velayeti altında,
tahmin edebileceğiniz gibi,
asi bir feminist olmuştum.
Sokaklarda ilahi söylüyordum,
(hindu)
"Biz Hindistan kadınlarıyız.
Bizler çiçek değiliz, bizler değişim kıvılcımlarıyız"
1995'de Beijing'e gittiğimde
cinsiyet eşitliğini sağlamanın
tek yolunun yüzyıllardır devam eden
baskıcı gelenekleri
devirmek olduğuna emindim.
Beijing'den dönmemden kısa süre sonra
kadınlar tarafından kurulmuş olan bu muhteşem organizasyonda
çalışma fırsatına atladım,
dünya çevresinde kadın haklarını destekleyen organizasyonlar.
İşe başlayalı henüz 6 ay olmuştu ki
tüm tahminlerimi
değiştirmem için beni zorlayan bir kadınla tanıştım.
Adı Sakena Yacoobi'ydi.
Amerika'da henüz
Afganistan'ın nerede olduğunu
bilen kimse yokken, ofisimden içeriye girdi.
Bana "Bunun çarşafla alakası yok" dedi.
Duyduğum en kararlı kadın hakları
savunucularından birisiydi.
Afganistan'daki toplumunda kadınların yeraltı okullarını
idare ettiklerini söyledi.
ve organizasyonunun, "Afgan Öğretim Enstütüsü"nün
Pakistan'da bir okul açtığını ekledi.
Bana "Müslüman olan herkesin bildiği ilk şey Kuran'ın
okur yazarlığı gerektirdiği
ve güçlü bir şekilde de desteklediğidir" dedi.
Peygamber her inananın Kuran'ı
kendileri için okuyabilmesini istemişti."
Doğru mu duymuştum?
Bir kadın hakları savunucusu
dini mi hatırlatıyordu?
Ame Sakena etiketlere meydan okur.
Her zaman baş örtüsü takar.
Ama onunla uzun saçları rüzgarda uçuşurken
deniz kıyısında da yürüyüş yaptım.
Her dersine bir dua ile başlar, ama
ülkesinde kızlar 12 yaşında
evlendirilirken o bekar, cesur ve
maddi bağımsızlığı olan bir kadın.
Son derece de işini bilen bir kadın.
"Bu başörtüsü ve bu kıyafetler bana yapmam gereken
neyse onu yapma, işim için destek ve yardımı
gerekli ve kritik olan kişiler ile konuşabilme
özgürlüğü veriyor" der...
Mülteci kampında bir okul açmam gerektiğinde,
imam'ı görmeye gittim.
Ona "Ben bir inananım, bu berbat koşullarda yaşayan
kadınların ve çocukların
hayatta kalmak için inanca ihtiyacı var" dedim.
Kurnazca gülümsedi.
"Gururu okşandı.
Merkezime haftada 2 defa gelmeye başladı
çünkü kadınların camiye gitme izni yok.
Ve o gittikten sonra
kadınlar ve kızlar ardında kalıyor.
Küçük bir okuma yazma kursuyla
Kuran okumaya başladık,
sonra matematik sınıfı, ingilizce sınıfı, bilgisayar sınıfı eklendi.
Birkaç hafta içinde mülteci kampındaki herkes
derslerimizdeydi."
Sakena, Afganistan'da
kadınların eğitilmesinin tehlikeli olduğu
zamanlarda öğretmenlik yapıyor.
Taliban'ın vurulacaklar listesinde.
Ülke içindeki her seyahatinde onun için endişelenirim.
Ona güvenliğini sorduğumda omuzunu silker.
"Kavita Jan, korku duymaya izin veremeyiz.
Yüzlerine asit atılan zamanlarda okula geri dönen
şu genç kızlara baksana"
Gülümser ve başımı sallarım,
bu izlediğim kızların ve kadınların kendi dini
geleneklerini ve uygulamalarını alıp, bunları
başkaldırı ve fırsat aletlerine
dönüştürdüklerini anımsarım.
İleride farklı olacak
bir Afganistan için izledikleri bu yol
onların kendi yolu.
Hırvatistan, Zagreb'deki Lesbor Grubu
kadınları için değişik olmak
hepsinin çok iyi bildiği bir şey.
Lezbiyen olmak, bir sevici,
bir homoseksüel olmak
tüm dünyada olduğu kadar, burada
Hindistanda'da da
çok büyük bir huzursuzluk ve olağanüstü
peşin hükümlere taabi olmak demek.
Croatia gibi savaş sonrası uç noktada ulusalcılık
ve dindarlık ile yaratılan bir çevrede,
sosyal olarak toplumdan
dışlanmış biri olarak görülmek
katlanılmaz bir şey.
Lezbiyenliğini açıkça yaşayan
ve bir zamanlar o bölgede Makedonya'dan
Bosna'ya, Sırbistan'dan Slovenya'ya yayılmış
eski müziğe ilgi duyan genç kadınlardan
oluşmuş bu gruba girelim.
Bu folk şarkıcıları kolejde cinsiyet araştırmaları yapan bir programda tanışmış.
Çoğunluğu 20'li yaşlarda. Bazıları anne olmuş.
Çoğu toplumlarından çıkabilmek için çaba sarfetmiş.
Ailelerde dini inançlar kızlarının hasta değil de
sadece gay olduklarını kabullenmeyi
zorlaştırıyor.
Grubun kurucularından biri olan Leah'ın dediğine göre,
"Geleneksel müziği çok seviyorum.
Roack and Roll'da seviyorum.
Yani Lesbor'da bu ikisini harmanlıyoruz.
Geleneksel müziği, özellikle eski
Yugoslavya Cumhuriyetinin başka kesimlerine ait
geleneksel şarkıları, insanların
seslerini duyurabildikleri bir isyan olarak görüyorum
Savaş sonrası bu şarkıların çoğu kayboldu.
Ama bunlar çocukluğumuzun, tarihimizin parçaları,
ve bunları unutmamalıyız."
Umulmadık bir şekilde, bu LGBT şarkı korosu
değişim yaratmak için geleneklere
sarılıp, akordsuzluğun ritme
nasıl dönüştürüleceğini ispatlıyorlar.
Repertuarlarında Hırvat
ulusal marşı da var,
bir bosna aşk şarkısı da
ve sırp düetleri de.
Ve leah sırıtarak ekliyor,
"Kavita, özellikle yeni yıl şarkımızla çok gurur duyuyoruz
çünkü bu her ne kadar katolik kilisesi LGBT olarak bizden
nefret etse de, bizim dini inanışlara
açık olduğumuzu gösteriyor.
Evet, konserleri kendi
toplumlarından çıkıyor, ama
aynı zamanda homoseksüellikten
şüphe duyabilecek eski nesilden
de gelişiyor; ama kendi müzikleri
olduğu için ve geçmişi betimlediği için de nostaljik.
İlk zamanlarda kızına ayak diremiş olan bir baba,
bu koroya katılıp şu an
onlar için şarkılar yazıyor.
Orta çağlarda, halk ozanları efsanelerin
şarkılarını söyleyerek ve koşuklarını
paylaşarak ülkeyi boydan boya gezerlerdi.
Lesbor'da Balkanları bu şekilde geziyor,
şarkı söyleyerek dinin, ulusalcılığın
ve dilin böldüğü insanları, Bosnalıları,
Hırvatları ve Sırpları, tarihlerinde
nadir görülen ortak bir alanda birleştiriyor,
Lesbor onlara bir grubun sadece kendilerine
ait olduğunu sandıkları şarkıların aslında hepsine
ait olduğunu anımsatıyor.
(şarkı)
Dün Mallika Sarabhai müziğin
bize verilmiş olana kıyasla,
farklılıkları daha hoş gören bir dünya
yaratabileceğini gösterdi.
Layma Bowie'ye savaşan bir
dünya verilmişti.
Liberya on yıllardır sivil savaş ile parçalanmıştı.
Layma bir aktivist değildi, üç çocuğu olan bir anneydi.
Ama endişelenmekten hasta oluyordu.
Oğlunun kaçırılmasından, çocuk asker
yapılmasından endişe ediyordu.
Kızlarının tecavüze uğramasından korkuyordu.
Yaşamları için endişeliydi.
Bir gece bir rüya gördü.
Kendisi ve binlerce kadının bu akan kanlara
bir son verdiğini gördü.
Ertesi gün kilisede diğer kadınlara nasıl hissettiklerini sordu.
Hepsi de kavga etmekten yorgundu.
Bizim barışa itiyacımız var ve liderlerimiz de barış
sağlanmadan vazgeçmeyeceğimizi bilmeliler.
Layma'nın arkadaşları arasında müslüman bir polis kadın da vardı.
Bu konuyu kendi ortamında gündeme getireceğine söz verdi.
Bir sonraki cuma vaazında,
cami içindeki yan odada oturan kadınlar olayları ve
yaşanan durum ile ilgili sıkıntılarını paylaşmaya başladılar
"Ne farkı var ki?" dediler. "Kurşun müslüman mı hristiyan mı
diye ayrım yapmıyor".
Bu küçük kadın grubu
savaşa bir son getirmeye azmetti.
Ve bunun için de geleneklerini kullanmaya karar verdiler.
Liberya'lı kadınlar genelde fazlaca
mücevher takıp renkli giyinirler.
Ama protesto için bembeyaz giydiler
makyaj yapmayı bıraktılar.
Layma'nın dediği gibi "Beyaz giyiyoruz
çünkü barış için çalışıyoruz"
Charles Taylor'un konvoyunun hergün geçtiği
yolun kenarında durdular.
Haftalarca orada beklediler.
Önce 10 sonra 20, derken 50, yüzlerce kadın oldular
beyazlar içinde şarkı söyleyip dans ederek
barış istediklerini ifade ettiler
Zamanla Liberya'daki karşıt güçler
Ghana'da barış konuşmaları yapmaya zorlandı.
Barış konuşmaları ağırca devam etti ve etti.
Layma ve kızkardeşlerinin canına tak etti.
Kalan paralarıyla küçük bir grubu barış
konuşmalarının olduğu yere götürdüler ve
binanın çevresini sardılar.
Bu, şimdilerde CNN'de meşhur
olan klipte, onları kolları bağlanmış şekilde yerde otururken görüyorsunuz.
Bunu Hindistan'da biliriz. Buna (hindu) denir
Sonra ortam gerildi.
Polisleri çağırıp kadınları almaları söylendi.
Kıdemli polisin copu ile geldiğini görüyorsunuz,
Layma tedbirli şekilde ayağa kalkıyor,
kollarını kaldırıp kafasının üstüne getiriyor
ve son derece yavaşca
saçlarını kapatan baş sargısını çözmeye başlıyor.
Polisin yüzünü görüyorsunuz.
Utanmış görünüyor geri çekiliyor.
Sonra da polislerin
ortadan kaybolduğunu görüyoruz.
Layma bana daha sonrasında
"Batı Afrika'da yaşı büyük bir kadının
kendi istediği için bir erkeğin önünde soyunması
tabu'dur,
erkeğin ailesi lanetlenir" dedi.
(kahkahalar)
(alkışlar)
"Bana inandı mı bilmiyorum ama, bizim gitmeyeceğimizi
gayet iyi biliyordu.
Barış uzlaşması imzalanana kadar ayrılmama kararındaydık" dedi.
Ve barış uzlaşması imzalandı.
Ve Liberya'lı kadınlar daha sonra
kendisi de birkaç tabuyu delmiş bir kadın olan
Ellen Johnson Sirleaf'a destek olmak için
hareketlendiler, Afrika'da yıllardır seçilen ilk
kadın başkandır.
Başkanlık konuşmasını yaptığında Liberya'nın bu
tanınan cesur kadınlarının bir futbol yıldızına karşı
verdiği başkanlık savaşını kendisine nasıl
kazandırdığını da anlattı-- bu Amerika
için soccer'dan az değildir.
Sakena and Leah ve Layma gibi
kadınlar
beni değiştirip alçakgönüllü yaptılar
ve herhangi bir konuda bir şeyleri farzetmekte
çok aceleci davranmamam gerektiğini öğrettiler.
Ayrıca bu üçüncü yolu hakkında içgörü kazanıp
haklı öfkemden de beni kurtarmış oldular.
Filipinli bir aktivist bir gün bana,
"Pirinç kekini nasıl pişirirsin?" diye sordu
"Üstten ve alttan gelen sıcaklıkla"
Protestolar, yürüyüşler,
kadın haklarının insan hakları olduğunu
kabul etmeyen pozisyonlar, nokta.
Bu alttan gelen ısı.
Bu Malcolm X ve kadının oy hakkını savunanlar
ve homoseksüel onur geçitleri.
Ama üstten gelen ısıya da ihtiyacımız var.
Ve dünyanın pek çok yerinde
bu üst taraf
hala erkeklerin kontrolünde.
Marx'tan alıntı yaparsam; Kadınlar kendi seçimleri
dahilindeki şartlar haricinde fark yaratırlar.
Pazarlık yapmalılar.
Onları bir zamanlar susturan gelenekleri,
yeniliklere bir ses vermek için devirmeliler.
Ve toplumlarından müttefiklere ihtiyaçları var
imam gibi müttefiklere
Hırvatistan'da Lezbiyen bir gruba şarkı sözü yazan
bir baba gibi müttefiklere,
bir tabuyu onurlandırıp geri çekilen o polis gibi müttefiklere,
benim babam gibi müttefiklere,
kardeşine yardım edemedi ama üç kızının da rüyalarının
gerçek olmasına yardımcı oldu.
Belkide bu feminizmin tüm diğer
sosyal hareketlerden farklı olarak,
belirgin baskıların karşısında durmamasındandır.
Hükmeden sınıfa karşın değildir
yada işgal edilen tarafa, yada sömürgecilere.
Bu kadınların pek çok defa kendilerini içinde tuttukları
bir dizi inanç ve düşüncenin
karşısında durmaktır.
Ve belki de feminizmin en büyük hediyesi de budur,
kişisel olan şey aslında politiktir de.
Eleanor Roosevelt'in İnsan Hakları ile söylediği gibi, bunlar
küçük yerlerde başlar, eve yakın yerlerde,
ve bu nokta kadın erkek eşitliği için de geçerli.
Sokaklarda, evet,
ama aynı zamanda mutfak masasında ve
yatakta yapılan müzakerelerde
ve aşıkların ilişkilerinde, ebeveynler, kız kardeşler
ve arkadaşlar arasında da mevcut.
Ve sonra, sonrasında
gelenek ve toplumun görüşünü
kendi çırpınmalarına entegre
ettiklerinde,
Sakena, Leah ve Layma gibi kadınların yanısıra,
Hindistan'da Sonia Gandhi
Şile'de Michelle Bachelet
İran'da Shirin Ebadi'nin de
başka bir şey yaptığını görürsünüz.
Batı modelinde gelişmiş fikirlere
meydan okumaya başlarlar.
Değişmek için sizin gibi olmak zorunda değiliz
mesajını veriyorlar.
Çarşaf, sari, pantalon
veya boubou giyebiliriz,
ve parti lideri, devlet başkanı veya
insan hakları avukatı olabiliriz.
Değişime yön vermek için geleneklerimizi kullanabiliriz.
Toplumu askeri güçten arındırıp
bu kaynağı kendi özümüzün
güvenliğine ayrılan hazneye akıtabiliriz.
Bu küçük hikayelerle,
bu bireysel hikayelerle,
dünya çevresindeki kadınların radikal
bir destan yazmakta olduğunu görüyorum.
Bu ipliklerden örülen
esnek kumaşın içinde
toplumların umut bulacağına
inanıyorum.
Ve kalbimin şarkı söyleme sebebi de
tüm bu küçük kırıntılar arasından
gözüme, ara sıra, bütünleşmiş,
tamamen yenilenmiş bir dünyanın parlaması.
Ve o kesinlikle yolunda ilerliyor.
Teşekkür ediyorum
(alkışlar)