Ekonominin direği kredilerde işlerin durma noktasına geldiği
o sıra dışı zamanlardan bu yana bir yıl geçtiğine inanmak çok güç.
Şiddetli bir kalp durması.
Geçmişte Bernie Madoff gibi vampirlerin yarattığı etki
ve ödenecek diyetler.
Steroidlerin amaç dışı kullanımı, yeme bozukluğu ve daha nicesi.
Üstelik devletler sistemdeki akışın devamlılığı için
büyük miktarlarda parayı piyasaya enjekte edeli daha yeni birkaç ay oldu.
Şimdilerde oldukça değişik bir alaca karanlık kuşağındayız,
neyin işe yaradığı veya yaramadığı konusunda kimsenin fikri yok.
Bize rehberlik edecek ne bir haritamız ne de bir pusulamız var.
Hangi uzmana inanacağımızı şaşırmış durumdayız.
Benim burada yapmak istediğim ise size birkaç gösterge sunmak,
aslında bu da krizin diğer tarafına dair bir manzara;
neleri gözetmemiz gerektiği
ve krizi nasıl kullanabileceğimize dair bir bakış açısı.
Liderliğin şöyle bir tanımı var:
"En ufak krizi, mümkün olan
en büyük etkiyi yaratmak için kullanabilme becerisi."
Bugün sizlere, hiç de ufak olmayan bu krizi
nasıl en iyi şekilde kullanabileceğimizi anlatmak istiyorum.
Size kendimle alakalı biraz bilgi vererek başlayayım.
Arka planım oldukça karmaşık,
bu da beni karmaşık zamanlarda tercih edilebilir kılıyor.
Gördüğünüz gibi telekomünikasyon alanında doktora yaptım.
Şu gördüğünüz adamdan Budist rahibi olmak için eğitim aldım.
Memurluk yaptım,
bu adamın da baş politika danışmanıydım.
Fakat anlatacaklarım, bu şehirdeki üniversite hayatıma dayanıyor.
Okul, şimdi olduğu gibi, top oynayan güzel insanlarla dolu bir yerdi.
İnsanların birçoğu Ronald Reagan'ın şu sözüne gönül vermişti:
"Çok çalışmanın zararı yoktur deseler bile
neden kendinizi riske atasınız ki?"
Fakat ben oradayken
akranlarımın birçoğu oldukça zor bir durumdaydı,
genç işsizliğinin hızla arttığı bir dönemde okulu bırakıyorlar
ve bir anlamda, potansiyel fırsatlar noktasında duvara tosluyorlardı.
Top oynamaktansa, bu arkadaşlarla daha çok vakit geçirdim.
Üstelik bu kişilerde zeka, istek veya enerji eksikliği yoktu;
fakat ne umutları, ne işleri ne de beklentileri vardı.
İnsanların işe yaramasına izin vermezseniz
kısa süre sonra kendilerini işe yaramaz hissederler.
O zamanlar bu durum, müzik piyasasının işine gelse de
diğer sektörler için pek hayırlı değildi.
O zamandan beri, kapitalizmin neden bazen çok faydalı
bazen de faydasız olduğunu merak ederim;
neden bir yerde yenilikçiyken başka bir noktada kısır kalıyor?
Aslına bakarsanız, o dönemden bugüne
piyasada sıra dışı bir artış tecrübe ettik,
bu ülkenin tarihinde en uzun süren canlılıktı.
Eşi benzeri görülmemiş refah ve bolluk,
fakat bu büyüme bize her zaman ihtiyacımız olanı da vermedi.
H.L. Mencken şöyle demiş: "Her kompleks problem için
basit bir çözüm vardır ve genelde yanlış çıkar."
Büyümenin yanlış olduğunu söylemiyorum,
fakat bu büyüme döneminde birçok şeyin iyiye gitmemesi
gerçekten çarpıcı.
Batı dünyasında depresyon oranları arttı.
Amerika'ya baktığınızda kayda değer meseleleri
paylaşacak kimsesi olmayan Amerikalıların oranı
yüzde onlardan yirmi beşlere çıktı.
İşe gidiş süremiz uzadı, fakat grafikte de görüyorsunuz,
yol ne kadar uzarsa biz de o kadar mutsuz oluyoruz.
Artık gün gibi ortada, ekonomik büyüme
sosyal hayata veya insanlara öyle hemen olumlu şekilde zuhur etmiyor.
Şimdiyse başka bir döneme geçtik,
gençlerden oluşan bir başka dalga daha acımasız iş dünyasına giriyor.
Yıl sonunda burada bir milyon kadar
işsiz genç olacak,
Amerika'da her gün binlerce insan işinden oluyor.
Onlara yardım etmek için elimizden ne geliyorsa yapmamız lazım.
Fakat bir yandan daha temel bir soru sormamız gerek:
Bu krizi, insan ihtiyaçlarıyla daha uyumlu olan
ekonomi modeline geçmek, ekonomi ve toplum arası dengeyi
daha iyi kurmak için mi kullanacağız?
Bence çıkarılacak tarihi derslerden bir tanesi,
en derin krizlerin bile fırsat yaratabileceği.
Uçlardaki fikirleri toplumsal tercihlere dönüştürüyorlar.
Genelde en çok ihtiyaç duyulan reformların hız kazanmasına ön ayak oluyorlar.
Bunu 1930'larda gördük,
Büyük Buhran zamanı Bretton Woods,
refah devleti gibi kavramların önünü açtı.
Farkındasınızdır, günümüzde de
çok farklı ekonomi ve kapitalizm çeşitlerinin filizlendiğini
görebiliyoruz.
Bunu günlük hayatta gözlemleyebilirsiniz.
Kriz zamanı, insanlar kendileri için adım atmak zorundalar;
mesela dünyanın dört bir yanında, Oxford, Omaha ve Omsk'ta
kentsel tarımın revaçta olduğunu görebilirsiniz,
insanlar arazileri, çatı katlarını devralarak
onları geçici çiftliklere dönüştürüyorlar.
Ben de bu işe ufaktan dahil oldum.
Bahçemde bunlardan altmış bin adet var.
Bunlardan da birkaç tane var. Tanıştırayım, Tavuk Atilla.
Bu büyük hareketin çok ufak bir parçasıyım
zira bazıları için bu işler yaşamsal bir değer taşıyor
fakat farklı türde bir ekonomi ve değerler de işin içinde,
üstelik burada tüketim ve krediler yok,
daha çok bize anlam ifade eden şeylerle ilgili.
Her yerde, zaman bankalarının ve paralel para birimlerinin
çoğaldığını görüyoruz,
insanlar akıllı teknolojileri, pazarın sunduğu bütün kaynakları
bir araya getirmek için kullanıyorlar; insan, bina, toprak gibi.
Bunları da kimin daha çok ihtiyacı varsa ona yönlendiriyorlar.
Kanımca aynı durum hükûmetler için de geçerli.
Yine Ronald Reagan bu konuda
İngilizcedeki en komik iki cümleyi kurmuş:
"Hükûmetten geliyorum. Size yardım etmek için buradayım."
Ama sanırım geçen yıl devlet işe el koyduğunda
insanlar aksiyon alınmasından epey memnun kaldılar.
Birkaç ay sonra bugüne geldiğimizde
politikacılar, başkaları gibi surat asmaksızın
canlarını dişlerine takmış olsalar da
gelgitlerini gizleyemediler.
Zira her şey gün gibi ortadaydı:
Ekonomiye dökülen muazzam miktardaki para, bizi geleceğe hazırlamak yerine
aslında geçmişi telafi etmek, banka ve araba şirketlerinin kefaletini
ödemek için harcanmıştı.
Bu paralar, çözmek zorunda olduğumuz çok derin problemler yerine
betona ve tüketimi artırmaya harcandı.
İnsanlar dört bir yanda krizi yoğun bir şekilde hissederken
bize ve çocuklarımıza ait harcanan emsalsiz rakamları düşünerek
şunu sorguladılar:
Elbette bu parayı sadece sorumlulara ödeme yapmak yerine,
yeşil ekonomiye geçişi hızlandırmak için,
nüfusu yaşlanmaya hazırlamak için
ve Birleşik Devletler gibi ülkelerde derin bir iz bırakan eşitsizliklere karşı
mücadele etmek için kullanabilirdik.
Elbette bu parayı girişimcilere, sivil topluma, insanlara
yenilik yaratmaları için harcayabilirdik;
büyük, birbirine bağımlı şirketlere
ya da büyük ve hantal hükûmet programlarına değil.
Günün sonunda, Çinli büyük bilge Lao Tzu'nun söylediği gibi
"Büyük bir ülkeyi yönetmek, minik bir balığı pişirmeye benzer.
Dozunu kaçırmamak gerekir."
Üstelik bana kalırsa artık daha fazla insan şu soruyu soruyor:
Neden tüketimi artırmak yerine, tükettiklerimizi değiştirmiyoruz?
Tıpkı Billboard reklamlarını yasaklayan São Paulo belediye başkanı
ya da elektrikli arabalar için
altyapı oluşturan San Francisco gibi.
İş dünyasında da benzer olayların bir nebze gerçekleştiğini görebilirsiniz.
Birtakım bankacılar bir şey öğrenemezken
bazıları da hiçbir şeyi unutmamışa benziyor.
Kendinize sorun: On, yirmi, otuz yılda ekonomide
en büyük sektörler hangileri olacak? Broşürlerde arabalar, uzay
ve benzeri şeyler olmayacak.
En büyük sektör sağlık sektörü olacak,
şimdiden Amerikan ekonomisinin yüzde on sekizini kapsıyor
ve yüzyılın yarısında yüzde otuz, hatta kırklara kadar büyümesi bekleniyor.
Yaşlı ve çocukların bakımı, şimdiden arabalardan daha fazla yer kaplıyor.
Eğitim, ekonominin yüzde altısı, yedisi, sekizini kapsıyor ve büyüyor.
Çevresel hizmetler, enerji hizmetleri, binlerce doğa dostu işin
her biri farklı türde bir ekonomiyi işaret ediyor;
bu ekonomi sadece ürünle ilgilenmiyor, dağılımlı iş ağlarını kullanıyor,
bakım, ilişkiler, insanların birbirleri üzerindeki etkisi,
genelde birebir ilişkiler üzerine kurulu;
sadece ürün satışından ibaret değil.
Bence sivil toplum, hükûmet ve işletmelerin karşılaştıkları
ortak bir sıkıntı var
ve bu oldukça basit fakat bir o kadar zor.
Toplumumuzun radikal bir değişim geçirmesi gerektiğinin farkındayız.
Krizden önceki halimize dönemeyeceğimizi biliyoruz.
Fakat şunu da biliyoruz ki
şehirlerde karbon üretimini azaltmayı,
çok yaşlanmış nüfusa nasıl bakacağımızı,
madde bağımlılığı gibi durumlarla nasıl baş edeceğimizi deneyimle öğreneceğiz.
Şöyle bir problem var:
Bilimde deneyleri, sistematik şekilde yaparız.
Günümüzde toplumlar, gayri safi yurtiçi hasılanın yaklaşık yüzde üçünü, dördünü
sistematik olarak yeni keşiflere, bilime, teknolojiye yatırarak
bu tarz toplantılar gibi etkinliklere ilham olan
muhteşem buluşları besliyorlar.
Mesele, bilim insanlarımızın 100 yıl öncesine göre
daha zeki olmaları değil; belki öyledir.
Fakat elimizde eskiye nazaran onları besleyecek daha çok şey var.
Buna karşın çapıcı olan şu ki
toplumda şefkat, empati, ilişkiler veya bakım gibi
kapitalizmin pek iyi olmadığı konularda
ne benzer bir yatırım ne de sistematik bir deney var,
elle tutulur hiçbir şey yok.
Bu adamla tanışana kadar meselenin farkında değildim,
o zamanlar seksenlerinde olan bu adam birazcık kaotik biriydi;
mesela domates çorbasıyla beslenir ve ütü yapmayı pek gerekli görmezdi.
Savaş sonrası Britanya kurumlarını, kamusal hizmetleri
ve ekonomiyi düzenlemeye yardım etmişti.
Fakat sonradan sosyal bir girişimci olarak kendini yeniden buldu,
çok sayıda çok farklı organizasyonun mucidi oldu.
Bunlardan en çok bilinenler; 110.000 öğrencili Open University,
yaşlı insanların yarım milyon yaşlı insana ders verdiği
Third Age Üniversitesi,
kendin tamir et garajları ve dil hizmeti gibi ilginç organizasyonlar
ve sosyal girişimciler için okullar.
Sonunda bu şirketleri büyük sermayedarlara sattı.
Bir problemi fark edince birine söylemek yerine
bizzat aksiyon alınması gerektiğine inanıyordu;
fikirlerinin beğenilmediğini ama sonradan başarılı olduğunu görecek kadar yaşadı.
"Hayır kelimesini bir cevap olarak değil, bir soru olarak almanız gerekir." derdi.
Hayatı, sosyal sorunlara cevap ürettiği sistematik bir deneydi;
kaynağını teoriden değil deneyden alıyordu,
bazı sosyal ihtiyaçlar içindeki insanlarla
en akılcı çözümü geliştiren deneylerden.
Dünyayı diğer insanlarla paylaştığımıza,
dolayısıyla yeniliğin diğeriyle birlikte gerçekleşmesi gerektiğine inanıyordu,
insanlar adına, insanlar için yapılmış şeylerle değil.
Yaptığı işlerin o zamanlar bir adı yoktu,
fakat artık ana akım olmaya başladılar.
Adını taşıyan kurumda yaptığımız iş de bu aslında,
burada deniyor ve icat ediyoruz, yeni girişimler oluşturuyoruz,
bazen bir okul, bazen bir web şirketi, sağlık kurumu gibi...
Nihayetinde kendimizi çok hızlı gelişen bir küresel hareketin içinde bulduk,
bunlar içerisinde sosyal yenilik üzerine çalışan,
tasarım veya teknolojiden fikir edinen kuruluşlar,
gelecek dünyanın filizlerini büyütmek üzere organize olan bir topluluk var,
ne söylem ne de teori üretiyorlar, yalnızca deneyim var.
Üstelik Kore'den Brezilya'ya, Hindistan'dan ABD'ye
ve Avrupa'ya yayılıyorlar.
Krizle birlikte işsizliğe, toplumun çöküşü gibi problemlere
daha iyi cevaplar verme ihtiyacıyla birlikte hız kazanıyorlar.
Ortaya çıkan fikirlerin bazıları ilginç.
Bu, bir şikayet korosu.
İnsanlar sinirlerini bozan şeylere bir araya gelip türkü yakıyorlar.
(Gülüşmeler)
Bazı topluluklar daha pragmatik: Sağlık ve eğitim koçları ve iş kulüpleri.
Bazıları ise daha yapısal işliyor; gençlerin suç işlemelerini engellemek
ya da yaşlı insanların sağlığını korumak gibi işler için
para toplayan sosyal fayda grupları gibi,
projenizin başarısına göre geri ödeme alıyorsunuz.
Bence bu işlerin temelindeki fikir,
artık daha çok insana makul geliyor
ve teknoloji kadar sosyal gelişime de
yatırım yapmak gerekliliğine aymış insanların krize verdiği tepkinin de
bir parçası halini alıyor.
Bu ülkede yılın başında yüksek meblağlı
kamu hizmeti inovasyon laboratuvarlarına ek olarak
sağlık inovasyon fonları çıkarıldı.
Kuzey Avrupa'da birçok hükûmet
inovasyon laboratuvarı kurdu.
Sadece birkaç ay önce, Başkan Obama
Beyaz Saray'da Sosyal İnovasyon Ofisi'ni hayata geçirdi.
İnsanlar ise şunu sormaya başladı:
Elbette GSYİH'nin yüzde ikisini, üçünü, dördünü Ar-Ge'ye,
ekonomimize yatırmalıyız
ama misal kamu harcamalarının yüzde birini
sosyal inovasyona, yaşlı bakımına, yeni eğitim türlerine, engelli desteğinde
yeni yollar bulmaya ayırsak nasıl olur?
Belki de toplum içerisinde de ekonomi ve teknolojide
elde ettiklerimize benzer kazançlar elde ederdik.
Belki bundan birkaç nesil önce
en büyük meydan okuma Ay'a insan göndermekti,
fakat bugün koyacağımız hedefler,
çocukların yetersiz beslenmesini engellemek, kaçakçılığı durdurmak olabilir,
Amerika'ya ya da Avrupa'ya gelecek olursak
neden bugünün vatandaşlarının ömrünü
bir milyar yıl uzatmayı hedeflemeyelim?
Artık bunlar yalnızca radikal ve sistematik deneylerle
sadece on yılda ulaşılabilecek hedefler,
sadece teknoloji değil, hayat tarzı, kültür ve politikayla birlikte
kurumların da dahil edilmesi gerek.
Şimdi bunların kapitalizm için ne ifade ettiğini anlatarak bitirmek istiyorum.
Bence toplumun uç kesimlerinde filizlenmiş
bu hareketin özünde çok ufak bir şey var.
CERN, DARPA ya da IBM veya Dupont'a dökülen paralar değil.
Söylemek istediği şey, kapitalizmin daha sosyal bir yapıya bürüneceği.
Sosyal ağlar çoktan işe dahil oldu bile.
Sosyal yatırımlarda, sosyal hizmetlerde
ve sadece insanlara satış yapmakla değil,
ortak eylemle, tüketim kadar üretimle
değer yaratan sanayilerde daha çok kendini gösterecek.
Ama ilginçtir ki gelecekte kapitalizm, sonsuz devinen inovasyonu
toplumun DNA'sına yerleştirmenin, bir şeyleri denemenin ve içlerinden
işe yarayanlarla devam etmenin yollarını topluma öğretecek.
Sanırım böyle bir gelecek birçok insana son derece şaşırtıcı gelecektir.
Son yılllarda çok sayıda zeki insan, kapitalizmin kazandığını düşünüyordu.
Artık tarih yazılamazdı
ve toplum kaçınılmaz biçimde ekonomi karşısında ikinci plana itilmişti.
Fakat ben, bugün insanların kapitalizm hakkındaki konuşmalarıyla,
iki yüz yıl önce Fransız Devrimi ve Fransa'da monarşi geri geldikten sonra
monarşi hakkındaki konuşmaları arasında çarpıcı bir paralellik görüyorum.
O zaman insanlar monarşinin her şeye üstün geldiğini söylüyorlardı
çünkü bu, insanın doğasında vardı.
Doğamız gereği itaat ediyorduk. Hiyerarşiye ihtiyacımız vardı.
Bugün de kontrolsüz kapitalizm hayranları
bunun insan doğasında olduğunu söylüyorlar
fakat bugün bireysellik, meraklılık gibi meseleleri konuşuyoruz.
O zamanlar monarşi, en büyük rakibi kitle demokrasisini alt etmişti;
iyi niyetli ama başarısız bir denemeydi,
kapitalizmin sosyalizmi alt etmesi gibi.
Artık Fidel Castro bile çok uluslu kapitalizm tarafından
sömürülmekten daha beter olan tek şeyin,
sömürülmemek olduğunu söylüyor.
Eskiden monarşi, saray ve kaleler şehirlere hakimken
ve hiç gitmeyecekmiş gibi dururken
bugün büyük şehirler banka kulelerinin parıltılı gölgeleri altında.
Kalabalıkların barikatlara hücum ederek
her bankacıyı tutup direklere bağlayacaklarını söylemiyorum,
gerçi kulağa oldukça çekici geliyor.
Fakat bana kalırsa artık monarşide
ve ilginç biçimde militarizmde de olduğu gibi,
finans kapitalin hakim pozisyonunu kaybettiği bir dönemdeyiz
ve toplum artık marjinal hale gelerek
efendilikten hizmetkârlığa doğru kayıyor,
üretken ekonomiye ve insan ihtiyaçlarına hizmet ediyor.
Bütün bunlar gerçekleşirken
kapitalizm hakkında çok basit ve bariz bir şeyi hatırlayacağız;
ekonomi kitaplarında yazanların aksine,
kapitalizm kendi kendine yetebilen bir sistem değil.
Diğer sistemlere,
ekolojiye, aileye, topluma bağlı
ve bu sistemler tazelenmezse kapitalizm de zarar görür.
İnsan doğası yalnızca bencil değil, aynı zamanda merhametli de.
Yalnızca rekabet etmiyor, değer de veriyor.
Krizin derinliği sebebiyle, seçim arifesinde olduğumuzu düşünüyorum.
Açık bir şekilde kriz, bizim etrafımızda derinleşiyor.
Bu yılın sonunda daha da kötü olacak,
muhtemelen bir yıl sonra daha da kötü.
Ama bu çok ender rastlanan anlardan biri;
bir ya da iki yıl önceki konumumuza dönmek için
telaşla pedala basmayı
ve ekonominin neye hizmet ettiğine dair sınırlı fikirlerle yaşamayı seçeceğiz
ya da ileri bir hamleyle sistemi yeniden başlatmayı
ve yapmış olmamız gereken şeylerden bazılarını gerçekleştirmeyi seçeceğiz.
Teşekkürler.
(Alkış)