Trudno sobie wyobrazić, że nie minęło jeszcze nawet pół roku od tego wyjątkowego momentu,
w którym zasoby finansowe, zdolność kredytowa napędzajaca naszą ekonomię, dostały zawału.
Całkowite wstrzymanie akcji serca.
To efekt, czy raczej zapłata za lata działania drapieżnych krwiopijców jak Bernie Madoff,
znanych nam nie od dziś.
Nadużycie steroidów, kompulsywna żarłoczność i temu podobne.
A przecież to tylko kilka miesięcy temu rządy ofiarowały
ogromny zastrzyk pieniędzy w celu uratowania całego systemu przed zatonięciem.
I znaleźliśmy się w takiej bardzo dziwnej, jakby strefie zmierzchu,
gdzie nikt w zasadzie nie wie, co było dobrym rozwiązaniem, a co nie.
Niestety nie mamy żadnych wyraźnych map ani kompasu, by nas prowadzić.
Nie wiemy, jakim ekspertom można jeszcze wierzyć.
Co ja mam zamiar spróbować zrobić, to dać kilka wskazówek
odnośnie tego, co uważam za pokryzysowy krajobraz,
czego powinnismy poszukiwać
i jak możemy rzeczywiście wykorzystać ten kryzys.
Jedna z definicji przywództwa określa je jako
“ umiejętność wykorzystywania nawet jak najmniejszego kryzysu
do uzyskania jak największego pozytywnego efektu.”
Chcę zatem mówić o tym, jak możemy zapewnić, by ten kryzys,
który wcale nie jest mały został w pełni pozytywnie wykorzystany.
Na wstępie chciałbym opowiedzieć trochę o sobie.
Mam bardzo poplątany życiorys,
co może sprawia, że świetnie pasuję do tych poplątanych czasów.
Jak już pewnie zauważyliście, mam doktorat w dziedzinie telekomunikacji.
Trenowałem krótko jako buddyjski mnich u tego faceta.
Byłem urzędnikiem administracji państwowej,
i byłem również odpowiedzialny za posunięcia polityczne tego gościa.
Ale to, o czym chcę opowiedzieć zaczęło się, gdy żyłem tu, w tym mieście, jako student tej właśnie uczelni.
Wówczas, jak i dziś, było to cudne miejce, pełne bali, przejażdżek łodziami, pięknych ludzi,
z których wielu wzięło sobie do serca komentarz Ronalda Regana,
że “nawet jeśli mówi się, iż ciężka praca nikomu jeszcze nie zaszkodziła,
po cóż ryzykować? ”
Ale w czasach, kiedy tu mieszkałem
wielu moich nastoletnich rówieśników znajdowało się w zupełnie innej sytuacji,
kończąc szkoły w czasach szybkiego wzrostu bezrobocia wśród młodzieży,
zderzając się z murem nie do przebicia, w sensie ich dalszych możliwości.
Wolałem spędzać większość czasu z nimi, niż na przejażdżkach łodziami.
Byli to ludzie, którym nie brakowało dowcipu, gracji lub energii,
a którzy pomimo tego pozbawieni byli nadziei, pracy i widoków na przyszłość.
A kiedy ludziom nie pozwala się być pożytecznym,
szybko zaczynają myśleć, że są bezużyteczni.
Pomimo, że stanowilo to wspaniałe podłoże dla rozwoju biznesu muzycznego,
nie wynikało z tego nic dobrego dla niczego innego.
Od tego czasu zastanawiało mnie dlaczego kapitalizm
jest tak zdumiewająco wydajny w jednych dziedzinach, a tak niewydolny w innych,
dlaczego w pewnym sensie tak nowatorski, a w innym znów tak mało innowacyjny.
Od tamtej pory
przeszliśmy faktycznie przez okres niezwykłego ożywienia gospodarczego,
najdłuższy okres intensywnego rozwoju gospodarczego w historii tego kraju.
Bezprecedenowego bogactwa i dobrobytu,
lecz ten rozwój gospodarczy nie zawsze przynosił to, czego potrzebowaliśmy.
H.L. Mencken powiedział kiedyś, że “dla każdego złożonego problemu
istnieje proste rozwiązanie, z reguły błędne.”
Nie mówię, że sam rozwój gospodarczy jest zły,
ale uderzające jest, że przez te lata wzrostu gospodarczego
sytuacja w wielu dziedzinach nie uległa poprawie.
Poziom depresji wzrastał w całym świecie Zachodu.
Spójrzmy na Stany Zjednoczone. Ilość ludzi
którzy nie mają nikogo, z kim mogliby porozmawiać o ważnych sprawach
wzrosła z jednej dziesiątej do jednej czwartej całej populacji.
Nasz dojazd do pracy trwa coraz dłużej, ale jak widać z wykresu,
im dłużej dojeżdżamy do pracy, tym mniej szans, że będziemy zadowoleni.
Staje się coraz to bardziej oczywiste, że rozwój gospodarczy
nie przekłada się automatycznie na rozwój społeczny czy rozwój człowieka.
Znajdujemy sie dziś znów w momencie,
kiedy kolejna fala młodzieży wstępuje na okrutny rynek pracy.
Będziemy mieli milion bezrobotnych młodych ludzi
przed końcem tego roku.
W Ameryce, dzień w dzień tysiące ludzi traci pracę.
Musimy zrobić wszystko co w naszej mocy, by im pomóc,
lecz powinniśmy także zadać sobie dalej idące pytanie,
czy wykorzystamy obecny kryzys, by zrobić duży krok do przodu,
przechodząc na innego rodzaju gospodarkę, bardziej odpowiadającą ludzkim potrzebom,
w celu uzyskania większej równowagi pomiędzy gospodarką a społeczeństwem.
Myślę, że jedną z lekcji historii jest to,
że nawet najgłębsze kryzysy mogą stać się początkiem nowych możliwości.
Wyprowadzają marginesowe pomysły w główny nurt zdarzeń.
Prowadzą często do przyspieszenia bardzo potrzebnych reform.
Widzieliśmy to w latach trzydziestych,
kiedy to Wielka Depresja utorowała drogę ludziom takim, jak
Bretton Woods, państwom dobrobytu i tym podobnym.
Myślę, że już teraz można dostrzec wokół nas,
kilka zielonych pędów zupełnie innych koncepcji gospodarki i kapitalizmu,
które mogą się zacząć dalej rozwijać.
Możemy zobaczyć to w naszym codziennym życiu.
Gdy czasy są trudne, ludzie muszą tworzyć produkty sami dla siebie
i poprzez cały świat - od Oksfordu, po Omahę i Omsk
zobaczyć możemy niezwykłą eksplozję “miejskiego rolnictwa”.
Ludzie biorą każdy skrawek ziemi, każdy kawałek dachu,
zamieniając nawet barki w tymczasowe pola uprawne.
Nawet ja biorę w tym mały udział.
Mam w ogrodzie 60.000 tych owadów.
I kilka ptaków. Oto Attyla the Hen.
Ja jestem tylko malutką cząstką wielkiego ruchu,
który dla wielu innych oznacza utrzymanie się przy życiu,
lecz chodzi tu także o nowe pojęcie wartości, o inny rodzaj gospodarki,
w której nie tyle chodzi o konsumpcję i kredyty,
co o sprawy mające znaczenie dla nas samych.
Widzimy jak mnożą się wszędzie banki czasu
i waluty równoległe.
Ludzie korzystaja z inteligentnych technologii w celu połączenia
wszystkich uwolnionych przez rynek zasobów - ludzi, budynków, gruntów,
udostępniając je tym, którzy mają najbardziej istotne potrzeby.
Sądzę, że podobnie wygląda to na poziomie rządowym.
Powracając do Ronalda Regana, wypowiedział on chyba dwa najśmieszniejsze
zdania w języku angielskim:
“Jestem z rządu. I jestem tu, by pomóc.”
Myślę, że w zeszłym roku, gdy rządy włączyły się do akcji,
ludzie byli całkiem zadowoleni, że organy rządowe były na miejscu i podjęły działania.
Ale teraz, po upływie kilku miesięcy,
choć dobrzy politycy bez mrugnięcia okiem "przełykają żabę",
jak ktoś to kiedyś ładnie określił,
nie potrafią już ukryć swej niepewności.
Bo jest już zupełnie jasne,
jaka część tej ogromnej sumy pieniędzy, jaką wpompowali w gospodarkę
poszła w rzeczywistości na naprawianie błędów przeszłości, ratowanie banków lub producentów samochodów,
zamiast na przygotowanie nas na to, co przyniesie przyszłość.
Ile pieniędzy przeznaczane jest na cele konkretne i na stymulowanie wzrostu konsumpcji,
a nie na rozwiązywanie naprawdę poważnych problemów, które musimy rozwiązać.
I wszędzie, kiedy ludzie myślą o niespotykanych dotąd sumach
wydawanych z naszych pieniędzy i z pieniędzy naszych dzieci,
właśnie teraz, na samym dnie tego kryzysu, zadają sobie pytanie:
To chyba pewne, że powinniśmy wykorzystywać je z długoterminową wizją,
by przyspieszyć przejście do gospodarki ekologicznej,
by przygotować się do starzenia się społeczeństwa, do radzenia sobie z nierównościami
odciskającymi swe piętno na Stanach Zjednoczonych i podobnych im krajach,
a nie po prostu dawać pieniądze dotychczasowym beneficjentom.
Oczywiście należy dotować przedsiębiorców, społeczeństwo obywatelskie,
ludzi będących w stanie stworzyć coś nowego,
a nie wielkie, dobrze ustawione korporacje, czy
ogromne, mało sprawne programy rządowe
W końcu już wielki chiński mędrzec Lao Tzu powiedział
“Rządzenie dużym krajem jest jak smażenie małej ryby.
Nie przesadzaj.”
Myślę, że coraz więcej ludzi zadaje też pytanie:
dlaczego mamy stymulować konsumpcję, zamiast zmienić to, co konsumujemy?
Jak wydanie przez burmistrza São Paulo zakazu reklamy na billboardach
lub wprowadzenie w wielu miastach, tak jak w San Francisco,
infrastruktury dla samochodów elektrycznych.
Powoli trochę takich rzeczy pojawia sie też w świecie biznesu.
Mówię trochę, myśląc o bankierach
sprawiających wrażenie, że nie pozbyli się wcale swych nawyków i niczego się nie nauczyli.
Zastanówmy się sami: co będzie stanowić najwieksze sektory gospodarki
za, powiedzmy, 10, 20, 30 lat? Nie będą to ci, którzy ustawiają się w kolejce z wyciągniętą ręką,
jak przemysł samochodowy lub lotniczy.
Największym sektorem, wysforowanym przed inne, będzie służba zdrowia,
która już teraz ma 18% udział w gospodarce amerykańskiej,
a do połowy tego wieku przewiduje się wzrost jej udziału do 30, a nawet 40 %.
Opieka nad ludźmi starszymi i nad dziećmi jest już większym pracodawcą, niż przemysł samochodowy.
Szkolnictwu przypada 6, 7 do 8 % gospodarki krajowej i udział ten wciąż wzrasta.
Usługi związane z energetyką i środowiskiem naturalnym, mnóstwo ‘ekologicznych’ miejsc pracy,
wszystko to wskazuje na istnienie zupełnie innego rodzaju gospodarki,
która nie ogranicza się do produktów, lecz korzysta z rozproszonych sieci
i opiera się przede wszystkim na opiece, na relacjach pomiędzy ludźmi,
na tym co ludzie dla siebie robią, często nawet jedna osoba dla drugiej,
a nie na prostym sprzedawaniu im produktów.
Myślę, że to, co łączy wyzwanie dla społeczeństwa obywatelskiego,
wyzwanie dla rządów, wyzwanie dla biznesu
jest gdzieś tam bardzo proste, ale i dość trudne do osiągnięcia.
Wiemy, że nasze społeczeństwa muszą się radykalnie zmienić.
Wiemy, że nie możemy cofnąć się do sytuacji z przed kryzysu.
Ale wiemy też, że tylko poprzez eksperymentowanie
możemy odkryć jak przejść w miastach na gospodarkę niskoemisyjną,
jak opiekować się dużo starszą populacją,
jak rozwiązać problem uzależnienia od narkotyków i tak dalej.
I tu tkwi problem.
W nauce, przeprowadzamy eksperymenty systematycznie.
Nasze społeczeństwo wydaje obecnie dwa, trzy, cztery procent PKB
na systematyczne inwestycje w nowe odkrycia w dziedzinie nauki, technologii,
dodając paliwa do rurociągu błyskotliwych wynalazków,
które rozświetlają tego typu spotkania.
Nie koniecznie dlatego, że nasi naukowcy są o wiele mądrzejsi
od tych z przed stu lat, może i są,
ale przede wszystkim, mają dziś dużo więcej poparcia, niż mieli kiedykolwiek.
Najbardziej uderzające jest jednak,
że w społeczeństwie niczego nie da się do siebie porównać,
nie ma dających się ze sobą porównać inwestycji,
nie ma systematycznych eksperymentów w dziedzinach, w których kapitalizm nie jest prymusem,
takich jak współczucie, empatia, związki między ludźmi lub opieka.
Nie zdawałem sobie z tego sprawy, dopóki nie spotkałem tego
80 letniego, lekko chaotycznego, faceta,
żywiacego się zupą pomidorową i uważającego prasowanie za czynność bardzo przereklamowaną.
On pomagał ukształtować w Wielkiej Brytanii powojenne instytucje,
system państwa dobrobytu i brytyjską gospodarkę,
aby w końcu odkryć w sobie na nowo społecznego przedsiębiorcę
i stać się twórcą wielu różnych organizacji.
Niektórych, bardzo sławnych, jak Uniwersytet Otwarty posiadający 110.000 studentów,
Uniwersytet Trzeciego Wieku, gdzie prawie pół miliona starszych ludzi
zajmuje się nauczaniem innych starszych ludzi,
jak również dziwnych pomysłów, takich jak warsztaty samochodowe “zrób-to-sam” (DIY), telefoniczne usługi pomocy językowej,
czy szkoły dla przedsiębiorców społecznych.
A na koniec swego życia zajmował się sprzedażą firm ryzykanckim investorom.
Wierzył, że jeśli pojawia się problem, nie należy nawoływać nikogo do działania,
tylko działać samemu i żył wystarczająco długo,
by ujrzeć dość swych, początkowo wyśmiewanych pomysłów, odnoszących takie sukcesy,
że zwykł był mówić, iż słowo “nie” należy traktować jako pytanie, a nie jako odpowiedź.
Jego życie było systematycznym eksperymentowaniem w celu znalezienia lepszych odpowiedzi na zagadnienia społeczne,
wzięte nie z teorii, lecz z doświadczeń z udziałem ludzi
o wysokiej inteligencji i wyczuleniu na potrzeby społeczne,
na ogół byli to ludzie, którzy na codzień żyli z tymi potrzebami.
Wierzył, że ponieważ żyjemy z innymi, dzielimy świat z innymi,
nasze innowacje powinny być również wprowadzane wspólnie z innymi,
a nie w drodze robienia czegoś innym ludziom, dla nich i tak dalej.
To, co zrobił nie posiadało jakiejś swojej nazwy,
ale myślę, że szybko zaczyna się dziś stawać nurtem przewodnim.
Jest to właśnie to, co robimy w organizacji nazwanej jego imieniem,
gdzie staramy się wymyślać, tworzyć i wprowadzać w życie nowe przedsięwzięcia,
czy będą to szkoły, firmy internetowe, czy organizacje ochrony zdrowia itp.
Staliśmy się częścią bardzo szybko rozwijającego się globalnego ruchu
instytucji pracujących nad innowacją społeczną,
wykorzystujących pomysły z zakresu projektowania lub z technologii lub z organizowania społeczności
do rozwoju zarodków przyszłego świata, demonstrując to w praktyce,
a nie w teorii.
Pomysły te rozprzestrzeniają się od Korei aż po Brazylię, po Indie, po USA
i porzez całą Europę.
Kryzys dał tym instytucjom nowy impuls, jakim jest konieczność znalezienia lepszych odpowiedzi
na problemy bezrobocia, rozpadu społecznego i tak dalej.
Niektóre ich pomysły bywają dziwne.
Oto chóry narzekających.
Ludzie spotykają się, by śpiewać o tym, co naprawdę ich męczy.
(śmiech)
Inne są znacznie bardziej pragmatyczne - treningi zdrowotne, nauczanie specjalnie uzdolnionych, kluby pracy.
A niektóre z nich są całkiem ustrukturyzowane, jak związki oddziaływania społecznego,
gdzie zbierane są fundusze na inwestycje w celu odwodzenia młodzieży od przestępczości
lub gdzie pomaga się zapobiegać możliwym do uniknięcia hospitalizacjom osób starszych,
i gdzie otrzymywane wynagrodzenie zależy od tego, jaki sukces odnoszą dane projekty.
Idea, której wszystko to jest wyrazem
coraz to szybciej staje się czymś na miarę zdrowego rozsądku
i częścią naszej reakcji na kryzys,
uznaniem potrzeby inwestowania zarówno w innowacje na rzecz postępu społecznego,
jak i w postęp technologiczny.
W tym roku wyasygnowano w tym kraju znaczne fundusze
na innnowacje w dziedzinie opieki zdrowotnej,
jak również na laboratorium innowacji w sektorze usług publicznych.
Rządy wielu krajów Europy Północnej
posiadają obecnie własne laboratoria innowacji.
A kilka miesięcy temu, prezydent Obama
powołał do życia Biuro Innowacji Społecznej, działające przy Białym Domu.
I ludzie zaczynają zadawać sobie pytanie:
Pewnie, jeśli w badania i rozwój inwestujemy dwa, trzy, cztery procent
naszego PKB, naszej gospodarki,
to co będzie jeśli, powiedzmy, jeden procent wydatków publicznych zainwestujemy,
w innowacje społeczne, w opiekę nad osobami starszymi, nowe rodzaje edukacji,
nowe sposoby pomocy dla niepełnosprawnych?
Może uda się nam wówczas osiągnąć w społeczeństwie wzrost wydajności
podobny do tego, jaki osiągneliśmy w gospodarce i w dziedzinie technologii.
I jeśli dla jednego lub dwóch pokoleń przed nami wielkim wyzwaniem
było na przykład wysłanie człowieka na księżyc,
to może teraz wyzwaniami, które powinniśmy sobie postawić
są na przykład eliminacja niedożywienia dzieci lub likwidacja handlu
albo, myśląc bardziej lokalnymi, amerykańskimi lub europejskimi kategoriami, pytanie
dlaczego nie postawiliśmy sobie za cel
osiągnięcia dodatkowego miliarda lat życia dla współczesnych obywateli.
Są to wszystko cele, które można osiągnąć w ciągu jednej dekady,
ale jedynie poprzez radykalne i systematyczne eksperymenty,
nie tylko w zakresie technologii, lecz także w dziedzinie stylów życia i kultury,
prowadzonych polityk i instytucji.
Teraz chciałbym na koniec powiedzieć trochę o tym, co w mojej opinii, oznacza to dla kapitalizmu.
Myślę, że to, o co w tym wszystkim chodzi, cały ten ruch,
który rozwija się na marginesie, pozostaje nadal dość niewielki.
Nie posiada niczego podobnego do zasobów CERN lub DARP lub IBM lub Dupont.
Mówi nam jedynie, że kapitalizm ma stać się bardziej społeczny.
Już zdążył zanurzyć się w sieci powiązań społecznych.
Stanie się bardziej zaangażowany w społeczne inwestycje i opiekę społeczną
oraz w branżach, w których wartość wynika z tego, co robimy z innymi,
a nie tylko z tego, co możemy im sprzedać,
i w równym stopniu ze stosunków międzyludzkich, jak i z konsumpcji.
Co ciekawe, oznacza to przyszłość, w której społeczeństwo nauczy się kilku sztuczek od kapitalizmu -
tego jak osadzić w społeczeństwie DNA ciągłej, nieustannej innowacji
wypróbowując różne metody, a następnie rozwijając i skalując te, które działają.
Teraz myślę, że taka przyszłość będzie dość zaskakująca dla wielu osób.
W ostatnich latach wielu inteligentnych ludzi myślało, że kapitalizm właściwie wygrał.
Historia się skończyła
i społeczeństwo miało nieuchronnie znaleźć się na drugim miejscu, za gospodarką.
Uderzyło mnie podobieństwo tego, jak ludzie często dziś mówią o kapitalizmie,
i jak mówili o monarchii 200 lat temu,
tuż po Rewolucji Francuskiej i przywrócenia monarchii we Francji.
Mówiono wówczas, że monarchia dominuje wszędzie,
ponieważ jest zakorzeniona w naturze człowieka.
Twierdzono, że jesteśmy ulegli z natury, że potrzebujemy hierarchii.
Tak samo jak dziś miłośnicy nieskrępowanego kapitalizmu twierdzą,
że jest on zakorzeniony w ludzkiej naturze,
tylko, że teraz jest to indywidualizm, dociekliwość i tak dalej.
Monarchia wówczas pożegnała się ze swoją wielką rywalką, demokracją mas,
która była postrzegana jako pełny dobrych intencji, lecz skazany na przegraną eksperyment.
Tak samo jak kapitalizm pożegnał się z socjalizmem.
Nawet Fidel Castro mówi teraz, że jedyną rzeczą gorszą
niż być eksploatowanym przez wielonarodowy kapitalizm,
to nie być eksploatowanym przez wielonarodowy kapitalizm,
I kiedy w czasach monarchii, pałace i zamki dominowały panoramę każdego miasta,
swą odwieczną pewnością siebie,
dziś panoramę każdego większego miasta dominują lśniące wieżowce banków.
Ja nie sugeruję tłumom szturmu na barykady
i powieszenia każdego bankiera inwestycyjnego na najbliższej latarni,
choć jest to całkiem kusząca perspektywa.
Uważam jednak, że stoimy na progu okresu, w którym
podobnie jak stało się monarchią i co ciekawsze również i z wojskiem,
kapitał finansowy straci swoją centralną pozycję
i zacznie stopniowo przesuwać się w stronę krańcowych, marginesowych obszarów naszego społeczeństwa,
przekształcając się z pana w sługę,
w sługę produktywnej gospodarki i ludzkich potrzeb.
A kiedy to się stanie,
zapamiętamy o kapitaliźmie coś bardzo prostego i oczywistego,
to że, w przeciwieństwie do tego, co czytamy w podręcznikach do ekonomii,
nie jest to system samowystarczalny.
Jest on zależny od innych systemów,
od ekologii, od rodziny, od społeczności
i jeśli systemy te nie są uzupełniane, kapitalizm też cierpi.
A cechą naszej ludzkiej natury jest nie tylko egoizm, lecz także współczucie.
Nie tylko rywalizacja, ale również troska.
Ze względu na głębokość tego kryzysu, myślę, że znaleźliśmy się w momencie wyboru.
Otaczajaca nas recesja prawie z całą pewnością się pogłębia.
Sytuacja pogorszy się pod koniec tego roku,
jest też całkiem możliwe, iż za rok będzie jeszcze gorzej.
Jest to jeden z tych bardzo rzadkich momentów,
kiedy mamy do wyboru, czy będziemy tylko zaciekle pedałować,
aby powrócić tam, gdzie byliśmy rok czy dwa lata temu
oraz do tego bardzo wąskiego pojęcia do czego służy nam gospodarka,
czy też jest to moment, by skoczyć do przodu, "zresetować system"
i zrobić kilka rzeczy, które prawdopodobnie i tak powinni byliśmy zrobić.
Dziękuję.
(aplauz)