Bu günlerde herkes mutluluktan bahsediyor.
Birinden rica ettim ve son beş yıldır yayınlanan
ve başlığında "mutluluk" kelimesi olan kitapları saymasını istedim
40'tan sonra saymayı bıraktılar, ki daha bir sürü kitap daha vardı.
Araştırmacılar arasında mutluluk ile ilgili
inanılmaz bir merak dalgası mevcut.
Çok fazla sayıda Mutluluk Koçluğu var.
Herkes insanları daha mutlu yapmak için çabalıyor.
Ancak bu emek yoğunluğuna rağmen,
mutluluk hakkında doğru düzgün
düşünmeyi engelleyen bazı bilişsel
tuzaklar mevcut.
Bugünkü konuşmam çoğunlukla bu bilişsel tuzaklarla ilgili.
Bu tuzaklar kendi mutlulukları üzerinde kafa yoran sıradan insanlar kadar
mutluluk hakkında çalışan akademisyenleri de etkiliyor,
çünkü, bizler de herkes kadar karmaşık bir ruh halinde olabiliriz.
Bu tuzakların ilki
karmaşıklığı itiraf etme konusundaki isteksizliktir.
Görünen o ki, mutluluk kelimesi
artık yararlı bir kelime değil
çünkü onu pek çok farklı şey için kullanıyoruz.
Sanırım, bu kelimeyi tek bir anlama karşılık gelecek şekilde sınırlamalıyız
ama bu, artık
bırakmamız gereken bir alışkanlık
ve artık kendini iyi hissetme konusunda daha kompleks
bir bakış açısı geliştirmeliyiz.
İkinci tuzak ise deneyim ve anılar arasındaki karmaşa:
bu, basitçe mutlu yaşamak ile
yaşamınızdan mutluluk duymak
veya yaşantınızda mutlu olmak arasındadır.
Ve bu ikisi birbirinden çok faklı iki kavramlar,
ikisi de mutluluk duygusu ile bütünleşmiştir.
Sonuncusu ise bir sanrıya odaklanmış
ama ne yazık ki, kendini iyi hissetme halini etkileyen durumlardan
hiçbirini, bu halin önemini değiştirmeden
düşünmek mümkün değil.
Demek istediğim, bu gerçek bir bilişsel tuzak.
Doğruyu bulmanın yolu yok.
Şimdi, bir örnekle başlamak istiyorum
yaptığım bir konuşmayı izleyen soru cevap faslında
birisi bir hikaye anlattı.
Hikaye şöyle
Bir seferinde, bir senfoni orkestrasını dinliyormuş
ve müzik kesinlikle muhteşemmiş
kaydın hemen sonunda ise
korkunç bir cayırtı mevcutmuş.
Bunu anlatırken oldukça duygusal bir şekilde,
bu sesin tüm deneyimi berbat ettiğini söyledi.
Ama aslında öyle olmamıştı.
Berbat olan şey, bu deneyimin anıları idi.
Aslında deneyimi yaşamıştı.
20 dakika boyunca müthiş bir müziği dinledi.
Ama bunun hiç bir önemi yok
çünkü geride sadece bir hatıra kaldı;
elinde kalan ve saklayacağı tek şey
bu hatıra idi, ki o da berbat olmuştu.
Bu aslında bize şunu söylüyor,
kendimiz ve diğerleri hakkında düşünürken iki benlikten
bahsedebiliriz.
Bir tanesi deneyimleyen benlik,
mevcut zamanda yaşayan
ve o zamanı bilen
aynı zamanda geçmişi de tekrar yaşayabilir
ama aslında sadece mevcut zamana hakimdir.
Bir doktor size "Buraya dokununca canınız yanıyor mu?"
diye sorduğunda cevap veren yanınız
deneyimleyen benliğinizdir.
Bir de anımsayan benliğiniz var,
anımsayan benliğiniz yaşam muhasebesini yapan benliğinizdir,
yaşamınızın hikayesini tutar,
ve doktorunuzun size
"Son zamanlarda nasıl hissediyorsunuz?"
sorusunu ya da "Arnavutluk geziniz nasıl geçti?"
sorusunu sorduğu benliğiniz budur.
Deneyimleyen benlik ile anımsayan benlik
birbirinden çok farklı ayrı iki kavramdır
ve bunları birbirine karıştırmak mutluluk kavramının
içinde bulunduğu kargaçanın başlıca nedeni.
Şimdi, anımsayan benlik
bir masalcıdır.
Ve aslında anılarımıza karşılık gelen tepkilerle başlar --
aniden başlar.
Sadece hikaye anlatıyor olmak için hikaye anlatmayız.
Anılarımız bize hikaye anlatır,
Deneyimlerimizden bize arta kalan şey
hikayelerdir.
Bir örnekle başlamama izin verin.
Bu eski bir çalışma.
Bu gördükleriniz ağrılı bir prosedüre alınan gerçek hastalar.
Detaya girmeyeceğim, son zamanlarda eskisi kadar ağrılı değil
ama bu çalışma yapıldığında, 1990'larda ağrılı bir prosedürdü.
Bu hastalardan her 60 saniyede bir ağrı miktarlarını rapor etmeleri istenmişti.
İşte bu iki hasta.
Bunlar o hastaların kayıtları.
Size soruyorum, "Hangi hasta daha çok acı çekmiş?"
Bu çok basit bir soru.
Açıkça görülüyor, Hasta B daha çok acı çekmiş.
Kolonoskopisi daha uzun sürmüş,
ve Hasta A'nın ağrı çektiği her bir dakikaya karşılık
Hasta B daha fazla acı çekmiş, hatta daha uzun da.
Şimdi bir başka soru:
"Bu hastalardan hangisi daha çok acı çektiğini düşünüyor?"
Ve şaşırtıcı olan şu ki:
Hasta A'nın kolonoskopi işlemi
ile ilgili anısı, Hasta B'nin anısına göre
çok daha kötü.
Bu kolonoskopilerin hikayeleri birbirinden farklı
ve hikayenin en kiritk noktası nasıl bittiğidir --
bu hikayelerin ikisi de ilham verici ve harika olmasa da
bunlardan birisi ... ( Gülüşmeler)
bunlardan birisi diğerine göre kayda değer çekilde kötü.
Ve kötü olan da, en çok acının
en son an hissedildiği kolonoskopi.
Kötü bir hikaye.
Bunu nasıl biliyoruz?
Çünkü kolonoskopi sonrası bunu bu insanlara sorduk,
çok sonra da sorduk.
"Tüm kolonoskopiyi düşünecek olursanız ağrı miktarı ne kadar kötüydü?"
A için, B'ye göre çok daha kötüydü.
İşte bu gördüğünüz
deneyimleyen benlik ile anımsayan benlik arasındaki çelişki.
Deneyimleyen benlik açısından şüphesiz ki
B çok daha kötü bir deneyim yaşadı.
Şimdi Hasta A'ya aslında şunu yapabilirsiniz,
aslında bununla ilgili bazı klinik deneyler de yaptık
bu yapıldı ve kesin olarak da çalışıyor
eğer gerçekten de Hasta A'nın kolonoskopi süresini biraz uzatır
ve bu sırada tüpi çok da fazla oynatmazsanız
Bu hastanın bir miktar canını yakacaktır,
ama çok az
ve biraz öncekinden çok çok daha az.
Buna birkaç dakika devam ederseniz,
Hasta A'nın deneyimleyen benliğine daha kötü
ama anımsayan benliğine daha iyi
davranmış olursunuz
Böylece
Hasta A'ya geçirdiği deneyimin
tamamı hakkında daha iyi bir
hikaye bahşetmeniz olasıdır.
Bir hikayeyi belirleyen nedir?
Bu, hafızamızın bize sunduğu hikayeler kadar
kendi uydurduğumuz hikayaler
için de geçerlidir.
Bir hikayeyi belirleyen şeyler değişiklikler,
önemli anlar ve hikayenin sonudur.
Sonlar çok ama çok önemlidir.
ve bu örnekte, son tüm hikayeye hakim oluyor.
Şimdi, deneyimleyen benlik
yaşantısını kesintisiz olarak sürdürür,
birbiri ardına deneyim anları yaşar.
Şimdi soracaksınız: Bu anlara ne olur?
Bunun yanıtı çok açık.
Sonsuza dek yok olurlar.
Yani, yaşantımızdaki çoğu an --
ki bunu hesapladım -- biliyorunuz, psk,ikolojide şu an
3 saniye uzunluğunda kabul edilir.
Bu şu demek, bir ömür boyunca
bunlardan 600 milyon tane var.
Bir ay içinde 600.000 tane.
Çoğu hiç bir iz bırakmazlar.
Çoğu anımsayan benlik tarafından
tamamen gözardı edilir.
Ancak gene de, bir şekilde göz önüne alınmaları
gerekir diye düşünürsünüz, çünkü
bu deneyim anlarında olup bitenler aslında
yaşantımızın ta kendisidir.
Bu, dünyamızda geçirdiğimiz zaman süresince
harcadığımız sınırlı kaynaktır.
Bunu nasıl harcayacağımız ise
konuyla çok ilgili olmakla beraber,
anımsayan benliğin bizim için sakladığı
şey bu değil.
Öyleyse anımsayan benliğimiz ve
deneyimleyen benliğimiz
birbirinden oldukça ayrıdır.
Aralarındaki en büyük fark
zamanı nasıl idare ettikleri.
Deneyimleyen benliğin bakış açısına göre,
tatile çıktıysanız
ikinci hafta ilk hafta kadar iyidir,
yani iki haftalık bir tatil
bir haftalık tatilden iki kat daha iyidir.
Anımsayan benlik ise bu şekilde çalışmaz.
Anımsayan benlik için, iki haftalık bir tatil
nadiren bir haftalık tatilden daha iyidir
çünkü bu durumda ilave yeni hatıralar pek oluşmaz.
Hikayede bir değişiklik yoktur.
Bu şekilde,
zaman aslında anımsayan benliği
deneyimleyen benlikten ayıran
en kritik değişkendir.
Bu hikayede zamanın etkisi çok az.
Şimdi, anımsayan benlik anımsamaktan başka
şeyler de yapar ve hikayeler anlatır.
Asıl kararları alan bu benliktir,
çünkü eğer iki ayrı doktora iki ayrı kolonoskopi yaptıran
bir hastanız var ise
ve hangi doktoru seçeceğine karar verecekse
seçilecek doktor
hatıralarda daha az kötü yer etmiş olan
doktor olacaktır.
Deneyimleyen belleğin
bu seçimde bir söz hakkı yoktur.
Aslında deneyimler arasında bir seçim yapmayız.
Deneyimlere ait hatıralar arasında bir seçim yaparız.
Hatta, geleceği düşünürken bile,
geleceğimizi yaşanacak deneyimler olarak düşünmeyiz.
Geleceğimizi beklenen anılar
olarak düşünürüz.
basitçe buna şöyle bakabilirsiniz,
biliyorsunuz anımsayan benlik zorba bir yönetici gibidir
anımsayan benliğinizi, deneyime aslında ihtiyacı olmayan
deneyimleyen benliğinizi yanında sürükleyerek
deneyimlere tabi tutan
bir zorba olarak görebilirsiniz.
Sanıyorum ki
tatile çıktığımızda
sıklıkla olan budur.
Evet, tatile
büyük çoğunlukla
anımsayan benliğimizin emrinde çıkarız.
Sanırım bunu haklı göstermek epey zor.
Yani, anılarımızın ne kadarını tüketiriz?
Anımsayan benliğin egemenliği
hakkında verilen örneklerden
biri budur.
Ben bu konuyu düşündüğümde, birkaç yıl önce
Antarktika'da geçirdiğim bir tatili düşünüyorum,
kesinlikle geçirdiğim en güzel tatildi,
ve diğer tatillerime kıyasla
bu tatili daha fazla düşünüyorum.
Sanırım son dört yıldır
bu üç haftalık seyahate ait anılarımı
25 dakika gibi bir zaman içinde harcadım.
Eğer 600 resmi sakladığım
dosyayı açacak olursam
bir saatimi daha harcayabilirim.
Şimdi, üç haftalık bir tatil için
en fazla bir buçuk saat.
Bir tutarsızlık varmış gibi görünüyor.
Ben biraz alışılmamış olabilirim, biliyorsunuz,
hatıraları tüketme konusunda çok iştahlı değilim
ama bunu benden çok yapsanız da
ciddi bir soru var ortada.
Anılara, deneyimlere verdiğimize kıyasla
neden daha fazla değer veriyoruz?
Bu nedenle zihinsel bir
deney yapmanızı istiyorum.
Şunu hayal edin, bir sonraki tatilinizin
sonunda o tatile ait
bütün resimler yok olacak
ve hatıralarınızı silen bir ilaç içecek
ve hiçbirşey anımsamayacaksınız.
Bu durumda, bu tatile hala gider miydiniz? ( Gülüşmeler)
Ve eğer bu durumda bir başka tatile gitmeyi seçiyorsanız
iki benliğiniz birbiri ile çelişiyor demektir,
ve bu çelişkiyi nasıl ortadan kaldırabileceğinizi düşünün,
Aslında bu o kadar da açıkça görülen bir durum değil,
çünkü zamanı göz önüne alırsanız
bir cevaba
hatırları göz önüne alırsanız
bir başka cevaba ulaşırsınız.
Tatilde nereye gideceğimizi seçmek
bizi iki benliğimizden birini
seçmeye zorlayan bir durum.
Şimdi, bu iki benlik
iki farklı mutluluk hissi doğrur.
Aslında her bir benliğe uygulanabilecek
farklı bir mutluluk kavramı vardır.
Öyeleyse şunu sorabilirsiniz: Deneyimleyen benlik ne derece mutlu?
Sonra da şunu sorabilirsiniz; Deneyimleyen benliğin
yaşantısındaki anlar ne kadar mutlu?
Ve hepsi, -- mutluluk anları
oldukça karmaşık süreçlerdir.
Ölçülebilen duygular hangileri?
Bu arada, artık deneyimleyen benliğin
zaman içindeki mutluluğu hakkında
oldukça net bir fikrimiz var.
Ama anımsayan benliğin mutluluğu derseniz
bu tamamen farklı bir şey.
Bu, bir insanın ne kadar mutlu yaşadığı ile ilgili değil.
Bir insanın yaşamını düşündüğünde ne kadar mutlu
ne kadar tatmin olmuş olduğu ile ilgili.
Çok farklı bir his.
Bu iki his arasındaki farkı ayıramayan birisi
mutlulukla ilgili araştırmasında başarısız olacaktır.
Ben ise bir süredir mutluluk araştırmalarını bilerek karıştıran
bir grup kendini iyi hissetme öğrenceisinden biriyim.
Bunu özellikle yapıyorum.
Deneyimleyen benliğin mutluluğu ile
anımsayan benliğin tatmini
arasındaki fark son yıllarda
tanındı ve artık bu ikisini ayrı ölçme
konusunda önemli çabalar mevcut.
Gallup Organizaysonu dünya çapında
yarım milyon insandan fazla kişiye
kendi yaşantıları ve deneyimleri hakkında
ne düşündüklerini soran
bir anket yaptı.
Bu konuda öaba gösteren başka kurumlar da mevcut.
Yani, son yıllarda iki ayrı benliğimizin
mutluluğu hakkında yeni şeyler öğrenmeye başladık.
Ama bence öğrendiğimiz en önemli şey
bu ikisinin birbirlerinden farklı olduğu.
Yaşadığı hayattan oldukça tatmin olmuş birini tanıyor olabilirsiniz
ama bu size o kişinin
yaşantısında ne kadar mutlu olduğunu göstermez,
bu durum tersi için de geçerli.
Size aralarındaki ilişki hakkında bir fikir vereyim,
korelasyon katsayısı 0.5 civarındadır.
Bu şu demek. Diyelim ki yeni biriyle tanıştınız ve
size dediler ki "ah, onun babası 1.85 m boyunda."
babasının kilosu hakkında ne kadar şey bilirsiniz?
Elbette, boyu hakkında bir fikriniz vardır,
ama kilosu hakkında bir fikriniz yoktur.
İşte mutluluk ile ilgili olan bilinmezlik de bu kadar.
Şimdi size birinin yaşantısını 10 üzerinden 8 olarak puanladığını söylesem
bu kişinin deneyimleyen benliği açısından
ne kadar mutlu olduğu konusunda
bir fikriniz yoktur.
Yani ikisi arasındaki bağlantı zayıftır.
Benliğin mutluluğunu kontrol eden
etmenlerin bazılarını biliyoruz.
Paranın oldukça önemli olduğunu biliyoruz,
hedefler de çok önemli.
Mutluluğun, çoğunlukla sevdiğimiz insanlarla
vakit geçirmek ve bu insanlardan
memnuniyet duymakla ilgiği olduğunu biliyoruz.
Başka hazlar da var, ama bunlar baskın.
Öyleyse, her iki benliğinizin de mutluluğunu
en üst seviyeye çıkarmak için
çok farklı şeyler yapıyor olmalısınız.
Burada anlattıklarımın özeti şu
mutluluğu, kendini iyi hissetme ile
karıştırmamamız gerekir.
İkisi tamamen birbirinden farklı kavram.
Şimdi, çok hızlıca
mutluluk hakkında düzgün düşünmememizin bir nedeni de
yaşam hakkında düşünürken ve onu yaşarken
aynı şeylere dikkat etmememizdir.
Yani, eğer basitçe, Kaliforniya'daki insanlar ne kadar mutlu diye soracak olursanız
doğru cevabı alamazsınız.
Bu soruyu sorarken, diyelim ki Ohio'da yaşıyorsanız,
Kaliforniya'da yaşayan insanların daha mutlu
olduğunu düşünüyorsunuz.
(Gülüşmeler)
Aslında olan şu
Kaliforniya'daki yaşamı düşündüğünüzde
aslında Kaliforniya ile diğer yerler
arasındaki zıtlıkları düşünüyorsunuz,
mesela bu zıtlık iklim olabilir.
İlginçtir ki, iklim
deneyimleyen benlik için çok önemlidir
hatta insanların ne kadar mutlu olduğuna karar veren
yansıyan benlik için de öyle.
Şimdi, bu konuda yansıyan benlik iş başında olduğundan
bazıları, ya da siz sonunda
Kaliforniya'ya taşınabilirsiniz bile.
Ve daha mutlu olma umudu ile Kaliforniya'ya taşınan
bu insanları izleyip ne olacağını görmek çok ilginç olabilir.
Deneyimleyen benlikleri
daha mutlu olmayacaktır.
Bunu biliyoruz.
Ama şu olacaktır, daha mutlu olduklarını düşünecekler,
çünkü bu konuyu düşündüklerinde
Ohio'daki havanın ne kadar berbat olduğunu anımsayacaklar.
Ve doğru bir karar aldıklarını düşünecekler.
Kendini iyi hissetme konusunda
düzgün düşünmek oldukça zor,
umarım size de ne kadar zor olduğu
konusunda bir fikir verebilmişimdir.
Teşekkürler.
(Alkışlar)
Chris Anderson: Teşekkürler. Size bir sorum var.
Çok teşekkür ederim.
Birkaç gün önce telefonda görüşürken
bana Gallup anketinde çok ilginç bir sonuç
ortaya çıktığını söylediniz.
Bu konuyu kalan birkaç dakikanızda
bizimle paylaşmanız mümkün mü?
Daniel Kahneman: Elbette.
Bence, Gallup anketinin en ilginç sonucu
hiç öngörmediğimiz bir sayı idi.
Bu rakamı deneyimleyen benliğin
mutluluğu ile ilintili olarak bulduk.
Gelir düzeyi ile duyguların
değişimine baktık.
Görünen o ki, Amerikalılar
60.000 dolarlık yıllık gelirin altında kazanınca
ki bu çok büyük bir örnek Amerikalı kümesi, 600.000 kişi,
ama iyi bir örnek küme,
yıllık geliri 600.000 doların altında olan kişiler
CA: 60.000 dolar.
DK: 60.000 dolar.
(Gülüşmeler)
Yılda 60.000 dolar, ve insanlar mutsuz oluyorlar,
hatta fakirleştikçe mutsuzlukları daha da büyüyor.
Ama bunun üstünde, tamamen dümdüz bir çizgi görüyoruz.
Dümdüz, bu kadar düz bir çizgiye sık rastlanmaz.
Açıkçası olan şu,
para size mutluluk satın alamaz
ama para yokluğu kesinlikle mutsuzluk sağlayabilir,
ve bu mutsuzluğu çok ama çok kesin bir şekilde
ölçmek mümkün.
Diğer benliklere gelince, anımsayan benlik için
başka bir durum söz konusu.
Ne kadar çok paranız varsa o kadar tatmin olursunuz.
Duygular için bu geçerli değil.
CA: Ama Danny, Amerikan Rüyası tamamen
yaşam, özgürlük ve mutluluk arayışı ile ilgili.
Eğer insanlar bu verileri ciddiye alırlarsa
yani, bunlar inandığımız her şeyi tersine
çeviriyor, mesela vergi politikası
ve diğer benzer şeyleri.
Politikacıların veya genel olarak ülkenin
bu verileri ciddiye alarak kamu politikalarını
bunlara dayalı hale getirme şansı var mı?
DK: Biliyorsun ki ben kamu politikalarının
mutluluk araştırmalarının rolünü benimsediklerini sanıyorum.
Şüphe yok ki bu benimseme süreci Birleşik Devletler'de
yavaş olacaktır,
Ama İngiltere'de ve diğer ülkelerde
şu anda oluyor.
İnsanlar kamu politikalarını düşünürken
mutluluk kavramını da düşünmeleri
gerektiğinin farkındalar.
Elbette zaman alacak,
insanlar mutluluk deneyimini mi yoksa
yaşam değerlendirme sürecini mi
araştıracakları konusunda tartışacaklar
öyleyse bu tartışmaya bir an önce başlamalıyız,
Mutluluğu nasıl artıracağınızın
nasıl düşündüğünüze göre farklı yolları mevcut,
anımsayan benlik'e göre mi, yoksa
deneyimleyen benlik'e göre mi bunu yapacaksınız?
Bu inanıyorum ki önümüzdeki yıllarda politikaları etkileyecek.
Birleşik Devletler'e nüfusun mutluluk deneyimini
ölçmek için girişimlerde bulunuluyor.
Sanırım önümüzdeki on veya yirmi yıl içinde bu veriler
ulusal istatistiklerin birer parçası halini alacak.
CA: Sanırım, bana öyle geliyor ki bu konu
önümüzdeki yıllardaki en önemli politika tartışmalarından
biri halini alacak, ya da almalı.
Davranışsal Ekonomi'yi icat ettiğiniz için çok teşekkür ederiz.
Teşekkürler Danny Kahneman.